VERHANDELINGE^ UITGEGEEVEN DOOR DE HOLLANDSCHE MAATSCHAPPYE D E R WEETENSCHAPPEJNY TE HAARLEM. IX. DEELS IL STUK. VERHANDELINCEN UITGECEEVEN DOOR DE HOLLANDSCHE MAATSCHAPPYE DER WEETENSCHAPPEN, TE HAARLEM. IX. DEELS II. STUK. Vervattende Vyf Antwoorden op de V R A A G E : Hoe moet men het Ferfiand en bet Hart, der Kinderen bcfiieren , enz. , DOOR DE H KEREN FORMEY, HULSHOFF, CHATELA1N , VANDER PALM, EN * *. Den Eerften met eenen GOUDKN, de overigen met ZI^VERE Gedenkpenningen vereerd. TE HAARLEM, By B S C Drukker van de Hoiiandf. Maatfch. der Wetenf. Met Prlvilegle der Ed. Gr. Mog. I van Holland en Wejlvriesia] . II Jl . 38T (II. ) VERHANDELING OVER D E Z E D E L .Y K E OPVOEDING; A A N D E ' HQLL. MAATSCH. D&R WEETENSCH.; ter beantwoording der Vraag: HOE MOET MEN HEX VEUSTAND EN HET HART VAN EEN KIND BESTUUREN , OM HET , TE EENIGER TYD , EEN GELUKKIG EN NUTTI JV1ENSCH TE DOEN WORDEN ? DOOR A. H U L S H O F F, A. L. M. , Phil. Doct. , Leeraar by de Doopsgezinden te dmfterdam. Naturd tenacijjlmi fumus eorum , quae rudibus annis ptrcipimitf ; ut fapor , quo nova imbuas , durat ; ncc lanarum color es , quibus /implex Hit candor muiatus eft , elui pojjunt. QUINTIL. Zynde op dit ANTWOORD de Prys toeg< weezen eener Zilvere Medaille , met den naam en het jaartal op den rand, eeven- eens als met de Goude gefchicdu IX. Deel. A CICERO , de Divin. L. II. c. 2. < Qtwd enim munus Reipublicas afferre majas meliusve pofjemus , quamp docemus atc[ue erudimus Juventutem , his praefer- tim moribus atque temporibus ? BlaJ*. 3 VERHANDELING OVER D E ZEDELYKE OPVOEDING. I N L E I D I N G. Die Verraogens en Indrukzels, wel- ke den menfch bekwaam moeften maaken 5 om een dierlyk leven te lei- den en zyn geflagt voort te planten , zouden , door de Natuur , van zelve gelukkig voortkoomen. Die Wildeman zou de kloekfte zyn , in wien men de geheele natuur aan haar eigen beloop hadt gelaaten , zonder de geringfte Be zorging. Maar, om tot redelyke , ge- zellige en Godsdienftige Schepzels op te groeijen 9 brengen wy flegts ruften- de Gefchiktheden mede ter waereld , die Opwekking noodig hebben, die, van de geboorte af , by alien , niet ceven mild enruimfchynenteweezen , A 2 en 4 ZEDELYKE OPVOEDING. en welker voortkomft grootendeels af- hangt van de omftandigheden des le- vens. Hiertoe moet de Opvoeding en het verkeeren in de Maatfchappy ons brengen ; zonder welke de Reden en het Zedelyk Gevoel in haare Zaa- den fterven , en wy alleenlyk gedre- ven worden door grove eigenliefde , zinnelyke gewaarwordingen en inftinc- ten. Lochent de Geneef/che Burger dee- ze eedele Gefchiktheden ; dan wraakt hy de Bevinding. Wat de Bezorging vermoge , kan hy iliet tegenfpreeken : maar, wilhyhet Voordeel vandezelve twyfelagtig maaken ; zo antwoorde hy op de Vraag , of Zwitzers en Ne- derlanders geene meerdere innerlyke Waarde bezitten , dan een gelyk getal der allerwoefte Afrikaawn ? Ik zwyg van de Schikking tot eenonfterflykbeftaan. De Maatfchappy en Befchaaving voe- ren , 't is waar , veelerlei bederf in , naar maate ze ons 9 in fommige opzig- ten ? doen afvvyken van de oorfpron- kelyke Eenvoudigheid. Alles wordt meer ingewikkeld en famengefteld , de natuur verzet, de nadeelige luften en konftige behoeften vervroegd en vermenigvuldigd ; terwyl de bedagt- zaam- ZEDELYKE OPVOEDING. 5 zaamheid en de invloed der Reden doorgaans, naar eevenredigheid , wat ag- terlyker bly ven. Welke is nu de gevolg- trekking ? Is die menfch - maakende opvoeding te verwerpen ? Geenzins : maar dit vloeit 'er uit voort , op- voeden is nu een zxvaarwigtig Werk , waartoe eene uitgeftrekte oplettenheid vereifcht wordt. De konftige Menfch verkrygt inderdaad ligtelyk Gebreken naar de Ziel , welke den Natuurlyken zo niet aankleeven ; eeveneens gelyk onze Lighaamen fcheef worden , door BezorgingenKleeding; terwyl de ver- waarloosde Amerikaamn geen ddnen Keurslyf - maaker voor eene geheele Naatfie zouden voeden. 'er Zyn, der- halven,Gebreken af te wenden en te her- ilellen; en dan zynnogde daadelyke Be- gaafdheden in te boezemen,welke'smeiv fchen waardigheid veelvoudig verduh- belen. Dit groote Werk kan niet volmaakt goed worden over het alge- meene Volk ? voor dat 'er eerft ^6n wel- opgevoed Geflagt in wezen is : \ en dan zou het beftuur eevenwel nog verre afwyken by fommi-gen , o-m de innerlyke enuiterlykeBeletzelen. Met de geboorte van eeu Kind , wordt A 3 6 ZEDELYKE OPVOEDING. of InflinEf- licfde by de Ouders geboren. Zy , die zig daar tegen nict wnpenen met eene fcherpe oplet- tenheid en kennis van hun zwak, ver- geeten doch deTocpasfinghunncr wyzc maatregelen , of laatenze fomtyds ge- heel over aan de wysgeerige Schry- vers , waar van de meeften en beften niet in 't geval gevveeft zyn. Wordt dit beginzel niet beftuurd; dan koomt *er die beguicheling , welke niet on- gevoeglyk Aapen - liefde wordt ge- noemd. De Ouders zien in hunne Kinderen dat geen niet, 't welk ieder menfch 5 buiten hen" , kan merken. De In ft inffi- liefde zoekthettegenwoor- dig oogenblikkelyk genoegen , om inaar de naafte ruft te bezorgen en te vreeden te ftellen ; ze wil niet luifteren naar de aanmerkingen der onzydigen, noch naar de onderregting der beredeneerde Lief- de , welke doelt op de duurzaame ge- volgen. Deeze twee beginzels ftryden fomtyds derwyze, dathctdt^neWreed- heid noemt, 't geenBermhartigheid is by het andere. Daarenboven zyn de uiterlyke Beletzelen van koftwinning^ levenswyze , verdeeldheid der egtelin. gen , ommegang met familie en huis- fie- ZEDELYKE OPVOEDING. 7 genooten oneindigverfcheiden. Dit alles venneerdert de Noodzaakelykheid van goede Voorfchriften wegens de Opvoeding; dewyl Verftand en Deugd in 't algemeen nog niet toereiken tot dit byzonder ftuk , 't welk afzonder- lyke Overweeging vereifcht, zelfs ten behoeve der bekwaamften. In eene aanwyzende Schets over de Zedelyke Opvoeding , zal het beft zyn , alle Deugd, Verftand, ja zelfs Geleerdheid in de Ouders of Opvoeders te onder- ftellen, en zig de verhevenfteoogmer* ken met den Kweekeling voor te hou- den ; op dat het algemeene voorfehrift de Volkoomenheid behelze; want dus zal elk het voorgeftelde nog beft kun- nenwyzigen, en den vereifchten Afflag maaken , in de byzondere toepasfing op zyne eigene Omftandigheden. Zal dit Ontvverp beknopt zyn ,, en flegts de algemeene Theork bevatten , welke dien- ftig blyft zelfs in de grootfte Ongelyk- heden, dan kunnenwy niet afdaalen tot de Byzonderheden , tot taalen , by voorbeeld , het reizen , deeze en gene Weetenfchappen , en nog veel minder tot de burgerlyke welgemanierdheden. Het Onderfcheid van fekfe , van ftand , A 4 van S ZEDELYKE OPVOEDINa van uitzigten des beroeps en der le- venswyze kan hier ook niet in aan- merking koomen. De tydperken zyn niet juift te onderfcheiden ; en , zo wy dezelve tot eenen grondflag der Hoofd - verdeelingen wilden leggen , zouden wy , met ROUSSEAU, ee- nen Levensloop moeten ontwerpen. Dit alles vereifcht of eene groote uitvoerigheid, of afzonderlyke opftel- len. Ik zal de Verdeeling volgen , welke in de Vraag ligt opgefloten. Het goede , dat overal by de Schry- .vers voorkoomt , zoek ik te bekorten of voorby te gaan ; hoewel dit niet altoos heeft kunnen gefchieden ; de- ..wyl ik de hinderende gaapingen ook moeft vermyden. EER- ZEDELYKE OPVOEDiNG. 9 EERSTE HOOFDSTUK. Van het Beftuur des Verftands, A lie perfoonlyke voortrefFelykheid behoort of tot het Verftand , of tot de gefleldheid dcs Harten. Dit wettigt de Hoofd-verdeeling. Schoon nu de beteekenis vanZedelykeopvoe- ding uitgeflrekter is , dan die van Gods- dienftige ; maakt deeze egter een aan- jnerkel-yk Gedeelte van het Befpiege- lend Onderwys , en laat zig , in dit Hoofdftuk , onderfcheiden van de oe- fening des verftands in 't algemeen ; terwyl het Zedelyke en Godsdienftige meer ineenfmelt in het beftuur des Harten. EERSTE AFDEELING. De Grondflag van alles is zeekerlyk het ophelderen en verryken des Ver- ftands in 't algemeen. Het bezorgen van dit eedele Vermogen is eigenlyk het vormen tot redelyke Schepzelen , of io ZEDELYKE OPVOEDING. of tot Menfchen ; en dit hangt groo tendeels af van den Vlyt der Ouderen. De Bedenkingen moeten hier meer vallen op de VVyze , dan op de byzon- dere Stoffcn; want, in dit kort berigt, is het werk niet zo zeer, om te fpree- ken over de byzondere Kundigheden , die verkregen moeten worden , rer bereiking van byzondere oogmerken ; als wel over de wyze , om het Vermo- gen zelve in den grond algemeen be- kwaam , het Hoofd gezond en fterk te maaken; om eenen goeden zwaai^ ee- ne behoorlyke wending aan het Ver- ftand by te zetten , en het zelve de regte en wenfchelykfte Vaardigheden te doen verkrygen tot alles , waarop men de aanwending verkieft te maa- ken. Het voornaamfte kan men bren- gen tot de volgende ftukken ; gelyk te merken is uit het voorgeftelde doel. I. Van Jongs af , moet men den Weet- luft opwekken , de Kinderen gewen- nen, te vraagen naar de Beteekenisen Gefteldheid der voorkoomende d|ngen t en hen aanzetten, door verftaanbaare en aangenaame berigten. Deeze V\ ; eet- luft kan onnadenkelyk veel inkrimpen of ZEDELYKE OPVOEDING. 11 of uitgezet worden , zo ten aanzien van de Zaaken , voorwerpcn en ftel- lingen , als van derzelver Redenen en bewyzen. Ook kan de Weerluit , na- derhand , ontaarden tot enkelc Nieuws- gierigheid, die ons het grootfte beUing doet ftellen in zeggirgen en gebeur- teniflen, welke niets om'tlyf heb^en, danalleen datzenieuwzyn, enmen- fchen betrefFen , welker naamen ea woonplaatzen men weet. Men moet zig , daarom , geftaadig toeleggen 9 om de Kinderen Bezef te doen krygen van het Onderfcheid tuflchen klaare en duiftere begrippen van zaaken , en eene Begeerte om van alles de Redenen te begrypcn; op datze gewennen, het niet regt begrepene in tvvyfel te trek- ken , zig met het duiltere niet te ver- genoegen , en eene Gezetheid verkry- gcn om alles te willen overeenbren- gen met het onvervalfcht natuurlyk goed verftand , of de fenjus communis. Ten dieneinde, moet men tragten, hull vraagen te doen invallen , en veel met hen verhandelen by wyze van onder- vraaging. Men moet hen aandry ven , om , buiten het Hiftorilche ,. of de rts fadfi ? niet te beruften op het en- 12 ZEDELYKE OPVOEDING. cnkel zeggen , of by het eerfte voor- koomen , hen geheel vry laaten in het oordeelen , hen waarfchuwen tegen dwaalingen en vooroordeelen ; om on- partydig uit hunne eigene oogen te zien. . Weetgierigheid , het belang ftel- len in de kennis der dingen , die niet onmiddelyk tot lighaamelyk gemak en vermaak behooren , verdient altoos lof , en moet opgekweekt worden , door het aangenaam entrefFendmaaken der fraaije en opfcherpende kundighe- den. En de kundigheden , welke men hun mededeelt , moeten van gewigt gerekend worden nietflegts volgens derzelver innerlyke waardy en byzon- der gebruik op zig zelve ; maar in- zonderheid volgens haare gefchiktheid om den algemeenen Weetluft aan te mbedigen , de denkbeelden helder tc doen worden , en de opmerking te flypen. Nooit moet gy uwen Zoon vcrdrietig befchaamd maaken over het kinderlyk vraagen. Doe hem niet bloo- zen door een fchimpend gelach , als hy Galnooten wil planten , of dezel- ve aanziet voor Aarde - werk , of als hy niet weet , van welk Deeg men Rozynen bakt : zeg ten minften , dat gy ZEDELYKE OPVOEDING. 13 gy zulks niet opneemt als een blyk van Zotheid. Hy is een Nieuweling : dus is hy of een Druiloor, of anders moet hy alles aanmerken , wat hy ziet en hoorc 9 natuurlyk veele flofFen tot verwondering viaden , en zyne onkun- de geduurig te kennen geeven. Op- merken en vraagen is zyn hoofdwerk , zo bet zal gelukkenmethetuitkoomen van zynen Geeffc. Dus voorfpelt bet by my altoos wat goeds , als hy toeziet op de gemeenzaamfte zaaken, als hy, by voorbeeld, aanmerkt, dat hetzee- kerlyk eene uitfteekendeuitvindingis, Ruiten van Glas te maaken , die de buiten - lugt affluiten , en bet licht egter doorlaaten, en Kaarfen te heb- ben wanneer het dag- licht ontbreekt; of als hy , onder het warmen , praat over het Vuur , en hoe het gevoed wordt , door turf en bout ; of als hy vraagt , waarom menfchen en dieren van tyd tot tyd juift zo moeten flaa- pen ; -- en als hy veele. zulke dingen waarneemt en onderzoekt 9 waar over de meeften geene invallende gedagten krygen ? alleen om dat de Gewoonte de merkwaardigheid voor hen heeft weggenomen. Deeze gefchiktheid moet gy 14 ZEDELYKE OPVOEDING. gy uithaalen en koeftercn op allerhan- de manieren ; om alzo meerdere Roe- ring re brengen in de geheele uitge- breidheid van het verftandelyk Vermo- gen. Is het Avond ; vraag hem ,o doe hem vraagen , waar de Zon nu zy , of dc A arete plat zy, een einde hebbe , met ftcile kanten en fleun van onderen ; en meld hem clan de Rond- te en Hoegrootheid van onzen Kloot. Regent het ; zeg dan in zyn bywee- zen , hoe is 't toch mogelyk , dat het Water in de Wolken heeft lain- nen hangen? Noemt hy Vogels ; vraag terftonr, hoe dezelve in de Lugt kun- nen vliegen; meld debyzonderekonft- greepen in dit werk ; verhaal , datze de vleugels tegen den Wind houden , om ecrft te beginnen., en een bogt maaken in hunnen wcg, om niet over te koomen in den vollen vaart. Zo ook over het zwemmend geflagt. Het een en ander kan u tevens aanlei- ding geevcri , om te fpreeken van de Dampen , van de Veerkragt en Zwaar- te der Lugt ; en hy zal geduld heb- ben om te luifteren , vooral zoo gy 'er eenig konsje by doet , gelyk de bekende Proeve wegens de drukking , met ZEDELYKE OPVOEDING. 15 met een omgekeerd bier-ghis vol wa- ter ,, flegts bedekt met een los papier. Plukt hy een Blad'; gy vindt het aan- merkelyk, hoe zulke welgefchikte dee- len zig ontwikkelen uit een Zaad. Ziet hy een Schip ; dan is , onder anderen', de vraag waar toe dient het Roer? en dan hoe doet het den gemelden dienft ? Befchouwt hy, voor de eer- ftemaal , een ftroomend Water ; dan moet gy hem eenigzins bekyven, in- dien hy niet vraagt, waarom loopt het Water , van waar koomt het , en waar blyft het ? Oneindig veel valt 'er op te merken , waarop de meeften niet denken. By een Molen , Werktuig of Fabriek , moet gy hem doen letten op het maakzel, gebruik en beftuur. Vertel hem , welke veranderingen en bewerkingen Vlas, Wol, Metaalenon- dergaan ,- om tot Kleederen en Gereed- fchappen te worden. In den Tuin moet geen Zonnewyzer of Fontein weezen, of hy moet u laftig vallen met vraagen over het hoe. Spreekt hy van 't Jaarge- tal, vandeHondsdagen, vandeFeeflen der Chriftenheid ; overval hem met de vraag , wat ze beduiden ; op dat hy zig fchaame over de onkunde omtrent het 16 ZEDELYKE OPVOEDING. het geendagelyks verpraat wordt. Kykt hy naar 't Stadhuis; vraag hem, waar- om 'er Stadhuizen , waarom 'er Bur- gemeefters moeten weezen ? of ze overal zyn , en van alle tyden waren? Willekeurige Gebruiken moet hy niet aanneemen volgens fleur : den Hoed af te neemen Js beleefd ; maar ook den Tulband 'op te zetten. Waarom maakt men een compliment by het nie- zen , en niet by het geeuwen. ? Hy moet de af komft van Spreekwoorden en Gebruiklykheden nader willen wee- ten. Kortom 5 de vraagen , ~ - wat ? waar- om ? kan dit niet anders ? moeten on- tejbaar zyn , in zynen mond , en da- gelyks weder koomen ; inzonderheid dc vraag , - is dat juift noodig op die wyze , en kan het niet anders ? op dat hy onderfcheid maake tuffchen 'tgeen willekeurig of by toeval , en 't geen noodwendig verbonden is ; op dat hy het Wezen der zaaken van 13yvoeg- zels onderfcheide 9 en alzo gewenne tot eerie vrye en beredeneerde AQ*o~ ciatie van Denkbeelden (^). Staart hy 5 by voorbeeld , op de Plank van een \ (fl) Fordyct's Dialogues concerning Education, Dial.X. ZEDELYKE OPVOEDING. i? een Barometer ; neem cen lofle buis , vulze met kwik , zetze in een thee- kopje , plaats een papier op de hoog- te van de fchaal, en zeg deeze Ba- rometer is eeven goed ; en zo zyn 'er duizend dingen , in welke de om- flag meer figuur maakt , dan de zaak zelve. Shat hy niet behoorlyk agt op fommige niet begrepene dingen, al- Icenlyk omdat hyze reeds dikwils heeft gczien ; dan moet gy hem verraffen : neem , by voorbeeld, een Spuitje, en bekyk het met ongemeene aandagt ; of, 't geen nog beter is , geef hem een glaaze Pyp; laat hy door dezelve Melk zuigen ; zeg clan , dat het zui- gen u byna zo onbegrypelyk fchynt, als de Konften van den Poolfchen Meefter. Dunkt het hem niet zo vreemd ; zeg dan , dat gy niet weet , wat 'er uit zyn mond is gereisd , om aan de melk te boodfchappen , dat dezelve zal gelieven op te klimmen. Vraag hem insgelyks , waarom het gefmolten Smeer zoaartigopvliege, in kleine blaasjes , door de buisjcs en tus- fchenruimten der vezelen van het pit eener brandende kaars. Mogelyk geeft dit wederom eene gunftige gele^en- JOT. Deel. ^K held, i ZEDELtfKE OPVOEDING. faeid , om de Zwaarte van dc Lugt te doen begrypen. Of ook ; kyk in de Lugt ; verwonder u , datze blaauw fchynt; dewylze zwart mocft fchynen , zo ze vohnaakt doorzigtig ware , en ? er niets in dreef. Of, dring op hem aan , met te zeggen , dat gy niet be- zint , waarom hem niet veele vraagen infchieten wegens de Huishouding van zyn eigen Lighaam , dat hem zo van naby betreft ; de fpysverteering 5 by voorbeeld , den polsflag of ademhaa- ling. - Aldus krygt hy de reg- te Hcbbelykheid , word fnug, en kan tevens veele nutte dingen , als fpee- lende , leeren; en, indien gyde dingen maar gemeenzaam , vermaakelyk en trefFende kunt niaaken , zal hy zelfs vry diepzinnige -Iceringen bevatten : doch hiertoe is eene groote helder- heid-des Verftands in den Onderwyzer noodig. Laat ik hicrvan nog een voor- beeld geeven. Zeg , dat de Zwaarte der Lighaamen zcer wondcrlyk is. Hy begrypt niet , waarom gy u verwon- dert ^ want elk agcelooze ttelt vaft , dat de Zwaarte zo eigen is aan het We- zen van een Lighaam , als de Uitge- breidlieid ; en dat een lighaam neder- valt ZEDELYKE OPVOEDING. 19 valt , alleen om dat het een Lighaam is , en niet genoeg onderfteund wordt. Das bezeft hy niet, wat gy meerkunt begeeren te weeten. Neem dan een Globe; toon, hoe de Lighaamen , onder en boven de Aarde , zo als hy het noemt , naar elkander toevallen. Dan begint de aandagt gewekt te wor- den. Stel hern daarop deeze vraag voor: in een Put, gaande regt door het middenpunt des Aardryks , uitkoomende in Enropa en in Amerika* wordt , door een Amerikaan , een Gewigt van lood geworpen , terwyl gy, van dcezen leant , in dien Put kykt : vraage , waar zal dat vallende gewigtblyven? Hybedenktzig; brandt van begeerte om het te weeten ; maar is verlegen ; want het Lighaam valt geftaadig voort; om dat het Zwaar is; en het kan egter hier naar boven niet koomenopvliegen. Help hemantwoor- den , - - dat het Lood , door den ver- kreegeneri Vaart , verre voorby het middenpunt (belt; doch, over de helft gekoomcn , vertraagt in het vliegen naar het oppervlak van Europa ; dat het , daarna, eenoogenblikftilftaat, dan we- der te rug valt naar Amerika 9 allengs- jf? 2 kens a& ZEDELYKE OPVOEDING. kens kortere reizen doende , en , ten laatften , ruftende in het middenpunt, rondom los en vry zynde. Stel hem voor , dat het , derhalven , op die plants , byna zonder eenig aanraaken , been en weder is te dryven ; en dat het, gevolgelyk, ook wel zokon- de gefchapen weezen, dat het, boven de oppervlakte der Aarde , insgelyks zou kunnen rullen , zonder zwaarte, en eevenwel een lighaam van fmeltbaar Lood blyven. Dan befchouwt hy de Zwaarte -kragt als iets merkwaardigs ; en hy zal 'er een bewys uit willen af- leiden voor Gods onmiddelyk Beftuur. - Zulk opwekken en weetgierigmaa- ken is , naar myne gedagten , de Wortel alles goeds ten aanzien van dit eedel Vermogen. Dit wordt nogthans by weinigen als zo gewigug aangezien ; daarom heb ik 'er langer op (lilgeftaan , en zo veele Voorbeelden bygebragt ; welke voorbeelden ik met voordagt heb gekozen tot een gemeen gcbruik ; om den trant en algemeenen toelegwel te docn vatcen ; niet , om een ieder Jongeling juift op te voeden tot ee- nen Wysgeer of Natuurkundigcn ; maar om zyne herfenen wel te leggcn , en om 2EDELYKE OPVOEDING. 21 om dat'er, met zulk een goed verftand, alles te maaken is , wat gy begeert ; zo dat de byzonderheden zig dan zeer gemakkelyk laaten vinden. Alszyn Verftand ongekrenkt in zulk cene vrye beweeging is gebragt , zal hy , in het bezien deezer Waereld , de fchrabdere Vreemdelingen navolgen, diedeMerk- waardigheden der Landen en Steden veel naauwkeuriger bezigtigen , dan de Inlanders zelve , en die *er zeer fraaije , onzydige en ongehoorde aan- merkingen over weeten te maaken. Dit maakt hem bekwaam , om alles beredeneerd te verri'gten , en het veel verder te brengen , dan hy het heeft gevonden. Het geen hy aanneemt 9 zal de Monftering eerft mocten door- gaan : dus gevoelt hy , in dat nazien, dat alles niet eeven goed , niet eeven klaar en zeeker is te houden. Hy fchort zyn Oordeel fomtyds op ; hy drukt de regte Merken van meerdere of -mindere Blykbaarheid op zyne aan- genomene gevoelens ; hy bergtze by voorraad ; weert alle zotte ftyfzinnig- heid 9 en blyft gereed , om het opge- legde altoos af te ftaan , en het met lets becters te verwifleleti. Dceze is B 3 de 2 ZEDELYKE OPVOEDING. de Genie , die groote Meefters en oor- fpronkelyke LJitdenkers voortbrengt , Vinders en Hervormers in huifle- lyke , burgerlykc en Godsdienitige zaaken , en in alle de hoog'ere Wee^- tenfchappen. De tcgengeftelde Inborft en Opvoeding is zo nadeelig, als al- gemeen* Daardoor blyven de Kincle- ren verzuft en fluimerende. , de Geefl wordt vadzig en verdoofd , ze loo- pen alles onagtzaam voorby , of pak- ken het op in hunnc herfenen , zon- der uitzoeken en Ichiften , worden voor altoos onbekwaam tot oorfpron- kelyke Vindingen , en verity ven alzo in de gemeene Vooroordeclen. 't Geen het ni-eeft toebrengt oni hetVerhufttc verftikken , de Uitvindingen te belet- ten , en den menfch te rug te houden van het.bereiken dier Volmaaktheden , voor well^e hy anderfms vatbaar zou weezen , is dat onagtzaam voorby- flenderen, zander, van vooren af, te ver- neemen naar den Oorfprong en deRe- denen der dingen ; want dan wordt het ongevoelig een algemeene ftokre- gel , - dat het gewoone altoos zo' ge\veeft is, dat het waaragtig, dat het heilig , dat het beft is , en niet an- ders ZEDELYKE QPVOEDING. 23 ders kan of moet weezen , *t zy In tydelyke , \ zy in geeftelyke zaaken ; en de Inborft blyfc flaafch , ftyf-ea kruipende (#). Die zelfde : Traagheid in iets nieuws te verzinnen of aan te neemen , welke men befpeurt in de Boeren en gemeene Hand werks- lie- den 5 die Gezetheid om niet af te wy- ken van 't geen overgeleverd is door de Vaderen, dievadzige Geeft -- ver- fpreidc zig ook over de hoogere vStaiv den. Ten befluite ? moetik<- ne Zwaarigheid oploflen ; te weeten,: wanneer men de Kinderen van Jongs af aldus gewent ; ftelt men zig bloot aan ontelbaare Vraagen 9 welke men met altoos gevoeglyk kan beantwoor- den , en wikkelt zig io geduurige re- den- Dit flelt YAM EF?EN vooi in een byzonder : maar hct is algemeen. Klaus vroeg am fa? , wraarom by was Tan 't Raomfcb geloof : Ey kyk ,. zey Jas 3 Wei wtetje dat niet , phmpe beeft i Myn Vaar en Moer zyn Roomfcb geweefl y En al myn' Foorvaars ms$ , God Itf ! Zelfs van *t begin for wnrreld of. Roll. Sped. N. 91.. * 4 24. ZEDELYKE OPVOEDING. dentwiftcn. Doch deeze Zwaarighcid \vordt weggenomen , als de Ouders dat de Ouders zig zelve bedriegen * door te ineenen , datze de Kinders waarlyk lets geleerd hebben ; daar deeze inder- daad niets wezenlyks begrypen ; maar enkel naklappen. Heeft het knaapje van vyf jaaren het Gebruik der Globe geleerd, en fchynt hy eenig denkbeeld te hebben van onzen Aardkloot ; zo blykt het egter, by nader onderzoek, dat de meridiaan by hem fteeds is en blyft die kopere ring , welke de Aar* de van bord- papier omvangt. Dit uic- werkzel is nog beter, dan het te fchie- lyk en te vroeg infpannen en ryp maa- ken van het Verfiand. Ik durf niec bepaalen , of het een louter bygeloo- vig zeggen zy , dat jonge Kinders te vroeg wys , ernftigen aandoenlyk kun- nen zyn om oud te worden ; devvyl \vy de Overeenkomft van den ftaat der Ziele met dien van het Herfen - en ZQ nuw- geftel niet doorzien : maar ik ge- loof , dat gelyk-tydige Veranderingen heilzaamft zyn , en dat de natuur zig niet ongeftraft laat verkragten. Kin- ders , die de je/3, DeeilV, Brief 64. 2EDELYKE OPVOEDING. 41 zou een groot en roemwaardig nut kunnen doen , met het opftellen van eenige honderden interefl ante 9 leerzaa- me en zedelyke verdigte Gefchiedenis- fen, voorzulkeKinderen: alsmede met een beredeneerdRegiftervanBoe- ken , in de vier meeft bekende leeven- de taalen , van Hoofd - ftukken en uit- gezogte Plaatzen in dezelve , ter ge- leide van Ouderen , voor Kinderen beneden de zeftien of agtien jaaren ; eenigzins in de manier van de aanwy- zende Biblittheque , door den Heer F o R M E Y gefchreeven , ten dienfle van zulke meerderjaarigen , welke huu hoofdwerk niet maaken van de letter- oefeningen. Na de twaalf of veer- tien jaaren , moet de luft tot de let- teren zig eigenlyk eerft vaftzetten. Men heeft veel uitgevoerd , wanneer men het daartoe gebragt heeft , dat de Jongeling het leezen aanmerkt , als iets , waarcoe men zig kan begeeven uit Verkiezing ; zo dat hy 'er zig ge- duldig kan by houden , zonder naar Gezelfchap of Spel te hunkeren , of zyne kamer als eene Gevankenis te be- fchouwen. Hierdoor, beweer ik > heeft men het reeds verre gebragt,fchoon't my C 5 4 2 ZEDELYKE OPVOEDING. nict onbekend zy, datdeezeleertrant, by.ongeluk, ook zodanigen vooi;ttcelt , die , met graauwe haairen , ndg Ro- man- leezcrs blyven ; want het getal van deezen is doch honderdmaal klei- ner , dan dat der zulken , die geheel niets leezen ; zynde dit gevaar zeer gering. Men heeft , wyders , maar toe te zien , om te weeg te brengen , dat de fmaak , met de jaaren , allengs- kens meer valle op hec nuttige , zaa- kelyke 5 v/aardige en ernflige ; doch , alles met langzaame fchreeden ; op dat die fmaak hem nimmer verlaate. Ten dien einde moet men zeer veel in- fchikken. Dat een boek flegts niet fchaa- delyk is moet fomtyds tot genoeg- zaame aanpryzing dienen, indien het zynen Leesluft maarkan voeden; zelfs alfchoon nuttere boeken , daarom , ee- nigcn tyd moeten agterftaan. Gedenkt, dat de Natuur een weinig moet darte- len in deeze jaaren , of naderhand kwynen. Hierover moet ik nog breed- voeriger fprceken ; doch ik verzoek 9 dat men indagtig blyve , dat ik niet handel over het opvoeden tot eenige byzondere Weetenfchappcn en Bedie- ningen; maar flegts over 't geen, bui- ten ZEDELYKE OPVOEDING. 4S ten de Studie^ dienftig is voor een ie* der , als Menfch , om hem eene alge- meene en goede Liefhebhery inteboe- zemen , die hem ook bekwaamer kan maaken tot alle meerbepaaldeoogmer- ken, 'tzy hy eenGodgeleerde, Regts- geleerde , Artz of Koopman zal wor- den. Een Jongeling van veertien of zeftien jaaren , die , uit vrye Verkie- zing en tot Tydkorting , niets leeft dan magere Oudbeden , welkegeene Harts- togt roeren , de Verbeelding niet uit- zetten 9 noch het Oordeel flypen , en die zig daarin meer vermaakt , dan wanneer hy de Engelfche Pamela , de ClarijJaofGrandifonleett, is zeeker- lyk van den weg af , heeft den regten klank niet , en zou , door bykoomende Geleerdheid, flegts een droog en ouwer- wets Schoolvernuftworden, dat tot de keel toe opgeyuld is met zulke nieti- ge Onderfcheidingen, door welke het zou hebben kunnen blinken in de donkere Midden - eeuw. Zonder uit- ftel 9 tragte men eenen lenigen zwier van het eedele en groote aan zyne Verbeelding by te zetten , doqr hem TASSO en MILTON te geeven , be- nevens ecu bekwaam Kcurmceftcr der Ta- 44 ZEDELYKE OPVOEDING. Tafereelen , een oordeelkundig Op- wekker der gepafte Hartstogten. Zelfs zo die Jongeling niets anders ver- kieft te leezen dan Godgeleerdc Schriften , breedvoerige Uitleggers , en boeken van devotie ; zo hy in- middels de Schriften van LE PLU- CHE en FONTENELLE volftrekt laat liggen"; zo zulks gefchiedt uitVer- kiezing , zeg ik ; (en dit moet men in 't oog houden ; om my niet vei> keerd te befchuldigen ) zo hy , in die jaaren . zulke Godgeleerden niet leeft met eenige Moeite en Geduld- Oefening; niet zo zeer uit de over- weeging, dat het pligtmatig is, denGods- dienfl aldus te onderzoeken; maar in- dien hy het enkel doet uit humeur; zo hydevrolyke en zinrykeSchryverslaat ruften , niet uit eenigen Schroom des Geweetens ; maar alleen om dat hy geen Vermaak kan vinden in zulk- leezen; dewylze hem geheel niet fmaaken of verluftigen; dan,beweerik,is zyn Geftel niet wakker, of de eigenaartige Gepaftheid en harmome tuffchen Smaak en Jaaren is verwrikt ; dan beloof ik my niet veel goeds van hem ; en ik zou zyn fmaak vooreerft nog wat zoe- ken ZEDELYKE OPVOEDING. 45 ken cm te zetten, en het Veld van zyn Gezigt wat ruimer te maaken; dewyl hy anderfins zal verzuuren , miltzugtig voor zig zel ven , wrang van aart omtrenc anderen worden , en , zo hy op den duur tot het Godsdienftige mogt nei- gen , merkelyk gevaar zal loopen van te dweepen. Weinigen , 't is waar , be- hoeven deeze Waarfchuwing; om dac de Leesluft zeldzaam is ; doch het kwy- nen van denzelven ontftaat grooten- deels uithetverkeerdBefluur. Hierzal ik fommigen, met den eerften opflag , aanftoot geeven : doch dezulkcn ge- lieven te overweegen , dat wy alleen- lyk verfchillen omtrent het Middel ; en dat hunne Aanftoot en myne Voor- fchriften inderdaad Ipruiten uit denzelf- den Yver voor de bevorderingvannut- tige kennis, en wel inzonderheid voor de dierbaare kennis der heerlyke vvaar- heden van den CHriftelyken Gods- dienft ; by my althans uit yver voor cene redelyke en doorwrogte Kennis , werkdaadig in het voortbrengen van malfche , bekoorlyke en aanpryzcnde Vrugten. Ik zoek de Jeugd te be- fchouvven , niet in het afgetrokken ; anaar zo als de ondervinding haar op- geeft 4 6 ZEDELYKE OPVOEDING. geeft in den grooten hoop en by de uitkomft. Ik keer weder tot de zaak. De gemelde Jongeling zal het , dus doende , nooit verre brengen in door- zjgt; hy zal zukkelende bly ven , en het zal hem , met alien vlyt , vergaan , gelyk fommigen dcr zulken 5 die jaarly ks honderd en vyftig Predikaatfien hoo- ren , en die , na dit eene vierde van eene Eeuw gedaan te hebben , nog niet wee- ten te oordeelen over zulke Qpflellen; en den zaakelyken inhoud niet in orde kunnen meld en van ddne dier Rede- voeringen. Nog eens : wan- ncer.een Jongeling,, op zyn agttiende of 'twintigfte jaar 9 onverdroten kan leezen in BOR, REID, VAN METE- KEN en AIT z EM A, zonder eenen byzonderen toelegte hebben, alleenlylc maar om dat hy vrye uuren heeft.; en indien hy dan tevens getuigt , dat de Schriften van STEELE hem elendigver- veelen ; dcnkt dan vry , dat het hoog noodig of reeds 'tclaat is, hem om te zetteh. Zyne ziel is of znl dor worden ; zyn leesluft zal waarfchynlyk niet be- kly ven , dezelve kan eensklaps verdwy- nen ; zo dat hy mogelyk zyn gantfche overige leven zal doorbfehgen , bon- der ZEDELYKE* OPVOEDING. 47 dor gebruik van boeken 9 - of 'er in omzwervcn zonder Oogmerk,- en dap- per voortleezen-'zonder cenige Vrugt. En , waarlyk ! bet ftrekt der Vader- lanclfche J.eugd geenzins tot Eer ,, dat- ze zig tot bier toe heeft kunncn ver- zadigen met maartwee ofdriedrukken van den Engelfchen Spectator en Guar- diaan. Ware bet geftel van den Jongeling natuurlyk frifch en wak- ker , dan moeft by eenige Verande- ring beminnen ; by zou moeten be- kennen , dat bet leezcn der vernuf- tige Opftellen en der Verhandelingen over fraaije Weetenfchappen hem na*- tuurlyk vermaakelykft viel op zig zel- ve , terwy-1 by geene verdere oogmer- ken bedoelde ; dat by de ernfiige Scbriften las ? uit ovenveeging van Pligt en -Nuttigheid , ter bereiking van eenig byzonder oogmerk*; en dac bet lang agtereen aanhouden hiervan hem wel wat kon afmatten en eenig geduld koften. Dus is zyn Geeft gezond en jeugdig ; dus verbetert by zyne rede- lyke Vermogens in 't gcheel , dus kan by bet uithouden , en cen verftandig Beminnaar vvorden, een getrouwVoor- ftander blyven der gewigtigfte Weeten- fchap- 48 ZEDELYKE OPVOEDING. fchappen , tot aan zynen gryzen Ou- derdom. . Daarom dient men met te ftraf en te ftug met de Jeugd te handelen , her vermaakelyke niet tc betwiften , langzaam voort te gaan tot ge- wigtige onderwerpen , en flegts de nadee- lige leezingen te beletten ; doch in alles egter met een zorgvuldig toevoorzigt ; op dat de fmaak niet verbaftere, door die armhartige Prulfchriften van Ro- mans , welke hier dikwils faamgeflanft worden door hongerige huurlingen. De verkeerde Leeswyze is, myns agtens, zo algemeen en tevens zo fchaa- delyk , dat ik hierover verder heb uit- geweid , dan ik my zeiven voorftelde ; oin toch aan goedmeenende Ouderen y die zelve geheel anders zyn opgetrok- ken 5 te doen begrypen , dat zy het geen Verlies moeten agten , iets uit te fchieten , ter bevordering van Leven , Lull en Vaardigheid in 't algemeen ; dewyl zy die uitgaaven , met den in- tereft , op den duur zullen wedervin- den , zelfs omtrent het ernftigfte , mits zy de geheele Leiding maar verftandig weeten in te rigten. TWEE* ZEDELYKE OPVOEDING. 49 TWEEDE AFDEELING Het Godsdienftig Ondervvys behoort tot degoede Opvoeding van elk menfch , als eene zeer voornaarae Hoofdzaak. Eene breedvoerige Onderregting , be- hoorlyk opgemaakt , zou van eene on- betaalbaare waarde zyn. Doch ik koom fchoorvoetende tot'de verhandeling van din Stuk 5 zal dezelve bekorten , en gee* ne Schryvers aanhaalen ; om dat de be- grippen myner Landgenooten ten dee- zen opzigte zo zeer uit elkahderen loo- pen ; en dewyl ik moet tragten , al- leenlyk dat geen voor te ftellen , 't v/elk aanneemelyk of aanleidelyk is voor de Gemaatigden onder alleiiei Gezindhe- den. I. HetBeloop der Stoffen zalheteer- fte zyn , waarover ik zal fpreeken. Zo men het voorige hierop toepaft , en ee- ne natuurlyke Leiding volgt , kan men ? myns oordeels , hier mede reeds vry vroeg beginnen : doch dan meen ik ,, dat men , eenige jaaren lang , flegts kundigheden moet aanraaken, die, vol- , gens de gewoone Verdeeling . behoo- IX. DccL I) rep. 50 ZEDELYKE OPVOEDIXG. ren tot den Natuurlyken Godsdienft ; om den Leerling eerft naderhand tot een Chriften te niaaken , wanneer dc Menfch reeds merkelyk is ontlooken ; want de kundigheden , die eigen zyn aan den Geopenbaarden Godsdienft , zyn altoos meer faamgeftcld. Dat God zynen eeniggeboornenZoonheeft gezonden , om het Menfchdom te ver- loflen onderftelt reeds , dat God is , het onderftelt de Voorzienigheid , het onderftelt onze Schikking tot den Godsdienft , de Roeping tot eenen volgenden ftaat, benevens meer ande- .re Waarheden. Jongen Kinde- ren kan men een bezef geeven van een Opperwezen, als zynde deMaaker der zigtbaare Waereld , de Schepper en eerfte Oorfprong van het menfchelyk Geflagt. Men blyve flegts by het wei nige en eenvoudige ; en 'er zal geen gevaar zyn, dat 'er op den cluur fchaa- delyke wangevoelens uit zullen voort- fpruiten. Het dnthropmorphismu.s > waar door het denkbeeld wegens God naar het menfchelyke en ftofFclyke trekt 9 is hier niet te vreezen , of men zou zulks ook kunnen tegenwerpen om- trent het Onderwys der meefte Vol- was- ZEDELYKE OPVOEDING. 51 waflenen. De Bevatting zal veeleer gebrekkig , dan verkeerd worden , zo men het gezegde maar in agt neemt : en dan koomt de Verbeetering allengs- kens van zelve ; terwyl de Kinders, ondertuffchen , feeds groote Vpordee- len trekken van de fraktikaak Indruk- zels , die inmiddels vaftgroeijen. Indien men vroegtydig eenige Bewyzen wil aanroeren voor het Leerfbuk van Gods Beflaan ; moet zulks zeer gemeenzaam gefchieden, door te vraagen, by voor- beeld , of her Ey voor het Hoen 9 het Zaad voor de Plant 'ermcret g^weeft zyn. Door het bekende yoorbeeld , wyders , van wo LL ASTON wegens den hangenden Keten 5 kan men hen opleiclen tot den eerften Oorfprong : ook kan men zig bedienen van de ge- lykeniflen van een Uurwerk , Huis of Boek ; om van het Uitwerkzel tot de Oorzaak te befluiten. Men moet hen doen letten op de yoorwerpen in do natuur , op de Zon en Maan en der- zelver Beweegingen, en met heiifpree- ken over de Zaaden des Koorns , \vel- ke geen ilerveling kannamaaken. Men moet hen doen begrypen. , clat de On- zigtbaarheid Gods de Zeekerheid van JD 2 ZVli 52 ZEDELYKE OPVOEDING. zyn Beftaan entegenwoordigheidgeen- zins om verre ftoot ; dewyl wy de Zitplaats van elkanders gedagten of de Ziel zelve ook niet kunnen aanfchou- wen ; dit voorbeeld zal het onnoodig maaken , toevlugt te neemen tot de gelykenis van den Wind. Ver- volgens , moet men den Kinderen ee- nig denkbeeld byzetten van Gods Al- magt , Wysheid , Heiligheid en Goe- dertierenheid ; en die ftoffen gepafte- lyk zoeken op te helderen : over de twee eerfte Eigenfchappen (preeken- de , kan men gewag maaken van de grootte der Aarde , de menigte van menfchen en verfchillende dieren ; om de Uitgeftrcktheid van Gods Heer- fchappy te docn bezefFen. By de Al- weetenheid , kan men narigt geeven van groote Boekeryen , van de ken- nis ? die *er vereifcht wordt , om al- les, wat 'erin ftaat, gelykelyk te wee- ten; en hoe weinig die kennis nog zyn zou by Gods Weetenfchap. Daar- op , moet men koomen tot de Leere van Gods Voorzienigheid en Toe- voorzigt ; doende hen letten op de blyken van dat Beftuur in het geen wy dagelyks genieten ; en hen inzon- der- ZEDELYKE OPVOEDING. 53 derheid beduidende ^ dat God niet al- toos zo fchielyk beloont en ftraft > als de menfchen ; maar dit meeften- deels uitftelt tot een volgend leveq. Ter gelegenheid van het overly- $en eens bekenden , dient men hen by het Lyk te brengen ; om nadruk te verwekken ; want anderfins gewen- nenze aan de dagelykfche Bekendmaa- kingen , en kunnen bykans volwaflen worden 9 zonder zig het fterven ern- ftig voor te ftellen als iets , dat hun ook zal overkoomen : maar breng 'er hen by ; en verfcheidene vraagen zul- len hun van zelve invallen , die u ge- legenheid zullen geeven , om te fpree- ken van het affcheiden en overblyven dcr Ziel en derzelver Onfterflykheid. Zy zullen dan in eenen aandagtigen luim weezen , u hooren met geduld , met luft en ernft , en heilzaame ge- dagten verkrygen , die zeer diep in- dringen , en kragt verleenen aan alle uwe fligtende Vermaaningen. Het gemeene begrip van de Opftan- ding der Dooden en het laatfte Oor- deel valt zeer wel in Kinderen , wan- neer men dezelve aflchetft door le- vendige en gemeenzaame Befchryvin- D 3 gen- 54. ZEDELYKE OPVOEDING. gen (*/). Op de Eeuwigheid client men ftil te ftaan , omze hun te doen bezeffen op cene treffende wyze, door bet afmeeten by zeer verbaazen- de Getallen , by een Zand-berg, by voorbeeld , zo groot als de Aarde , waarvan , alle 'duizend jaaren , flegts n Zandkorentje wordt afgenomen ; welke , tyd nog geen Gedeelte van de Eeuwigheid kan uitmaaken. --- Deeze befpiegelende Gronden 2yn in den beginne genoegzaam ; zo datmen , vervolgens 9 de Pligten kan berede- neeren, hun voorhoudende, dat Gods Welbehaagen medebrengt, dat wy ons zo gedraagen , als meed bevorderlyk is tot onze eigene Voortreffelykheid , benevens het Belt en genoegen onzer Medernenfchen ; op dat wy onzen Maaker' gelykvormiger worden , en naar onzen Hemelfchen Vsder eenig- zins (J) Dit Leerftuk breng ik hier by ; dcwyl her flegts hiftoriefch is , fchoon anders -tot de Oi cnbaa ring behoorende. Dit ontzaggelyk Tooneel en meet andere bybelfche zaaken in Printverbceldingen te ver- toonen -- is zeer dienftig , indien de printen verftau- dig zyn ontworpen. LUI : KEN heeft het Oordecl voorgefteld, Zyne aftie is onnavolgbaar en zyne ver- bee'ding groot ; doch hy is nooit rykev in vindingen, dan in her vertoonen van Duivelen. Elk kent'de by- bel - printen van HOET , HOUBRAKEN en PICART ZEDELYKE OPVOEDING. 55 zins mogen zvveemen , in Kennis , in Heiligheid , Regtvaardigheid , Ver- geeflykheid en Goedertierenheid : dat wy , in zulk een Gedrag , ook in 't byzoridcr moeten erkennen de Ma- jefteit Gods en onze Af hankelykheid , door Eerbied inhetfpreekenoverGod en Godsdienft , door Bidden en Dan- ken , mitsgaders door een goed Gebruik der ontfangene Gefchenken. Dit al- les kan hun ingeboezemd worden zelfs in de gedaante van billy ke Verpligtin- gen , onderfcheiden van willekeurige Beveelen , die alleen aangedrongen worden door Eigenbelang, door Hoop en Vreeze. De Schryver der Emifo meent , dat men altoos in een Rond loopt , wanneer men Regt en Pligt aan Kindefen wil beduiden: doch hy ftelt s myns oordeels , de menfchelyke na- tuur kwaalyk voor ; dewyl ik meen, dat wy van natuure een Zedelyk Ge- voel > of Geweeten hebben , 't welk onderfcheiden is van bet bloote Ver- ftand , en den Onderwyzer te gemoet koomt (^). Deeze Leerin- gen \C*) Zy, die dentoen, dat het noodig is, vroegty^ dig te begrypen , dat het Verbond der Werken, door den Val 3 is vernistigd ? moeten cgter toeftaan , dat 04 de $6 ZEDELYKE OPVOEDING. gen zyn , volgens myn inzigt , de eer- fte Beginzelen, die vroeg ingang kun- nen vindcn. Naderhand , wanneer decze reeds diep zyn ingeprent , kan men allengskens overgaan , om , met Kinderen van tien of twaalf jaa- ren , te handelen over den Oorfprong deezer kundigheden , en hoeze aan 't Menfchdom bekend zyn geworden. Dan koomt de Onderregting wegens de Goddelyke Huisbouding in bet openbaaren , en wegens den Geopen- baarden Godsdienft. Dan inoet 'er na- rigt gegeeven worden wegens het ver- rnaarde Boek , him reeds lange ver- wardelyk bekend onder de benaaming van Bybe/ 9 verflag cloende van de ver- fchillende Stukken , welke het uit- maaken , van derzelver Oogmerken, Inboud , Gelegenheid en Gezag ; al- le welke boeken nu verzameld zyn, in d^nen Band famengevoegd , en By* bel , of Oude en Nteuive Teflamcnt ge- noemd worden. Dan kan men ook fpreeken van den Uiterlyken Gods- dienft , dc opgcnoemde dcnkbecldcn , volgens de ccnyoudigc leiding cicr natuur , vooraf moeten gaan , en dat het geopenbaarde eenig uitftel kan lyden ; ja zelfs behoort uitgefteld te worden , zo de Kinders de meening ooic te regt zullen vatten. ZEDELYKE OPVOEDING. 57 dienft , den Zondag, de inftelling van eene afzonderlyke Orde van Mannen , en het bouwen van Kerk - geftigten , om aan veele menfchen tevens , van tyd tot tyd , hunne belangen in eenen volgenden ftaat indngtig te maaken , en een ieder , 't zy ryk of arm , des- wegen te onderwyzen ; fchoon men het onderwys in andere Weetenfchap- pen overlaat voor de hooge en laage Schoolen , of de byzondere Gezel- fchappen der Weetgraagen. Wegens het Ondenvys in den geo- penbaarden Godsdienft , moet ik nog melden , dat het bed fchynt , den voornaamen Inhoud der Heilige Schrif- ten en derzelver Leeringen , eerft 9 by wyze van Hiftorien te verhaalen. Ein- delyk , na de veertien of zeftien jaa- ren , als het verftand zyne rypheid be- gint te verkrygen , zou ik \overgaan tot dat Stuk 9 't.welk ROUSSEAU zo bezwaarlyk heeft zoeken te maaken , door de laffe vitteryen van zynen Sa- voyard 5 die hem gehaat en veragt ge- maakt hebben , zelfs by veelen der zulken , die hem anderfins nog zagt- moedig zouden beoordeelen , - tot deBewyzen, namelyk , voor de Waar- D 5 5S ZEDELYKE OPVOED1NG. heid van den geopenbaarden , inzon- derheid den Chriftclyken Godsdienft. Dan is bet de tyd , om de voorige Leerftukken verder op te helderen , deBewyzen voor dezelve , uit de Re- den en de Schrift, dieper te doorgron- den : en , tot deeze laatfte Onderwy- zing , zou ik ook verfchoven willen hebben de Verborgenheden en het On- derzoek der Gefchillen onder de Chris- tenen , zelfs van die Gefchillen , wel- ke by fommigen gefteld worden op den lyft der noodzaakelyke Grond-waar- heden. De Hulp der verflan- digen blyft altoos heilzaam ; doch de- zelve beftaat , na dien tyd , ten groo- ten deele in het aanwyzen van goede Schryvers ; en de verdere Oefening begint dan meer te beruften op de Jongelingen zelve. II. Eenige Aanmerkingen over de Wyze van deeze onderregting heb ik nog gefpaard , om dezelve hier byeen te plaatzen. Doorgaans ? zelfs by vry verftandigc lieden , vergeet men die platte Eenvoudigheid , welke zo vol- flrekt noodig is , en men klimt ter- ftont veel te hoog; waardoor de Kin- de- ZEDELYKE OPVOEDINC.- 59 deren , of geheel geene , of verkeerde denkbeelden verkrygen ; gelyk men meermaalen ontdekt , als men 5 in het navraagen , wat afwykt van den ge- woonen weg , en zig bedient van an- clere uitdrukkingen. Het bovengemel- de inoet hier herroepen worden. Men moet wel bedenken , dat alles den Kin- deren voorkoomt, of moet voorkoo- men als Nieuw en Vreemd ; men moet zig, in de Verbeelding, te rug zoeken te brengen in hunne Gefteldheid ; om zig te fchikken naar hunne enge be- vattingen. Daarom is het dienftigft , dat de bekwaame Ouders zelve de Kin- deren hierin onderwyzen, door gemeen- zaame gefprekken ; him met alleen Vry- heid geevende tot Tegenwerpingen ; maar hen zelfs geduurig vraagende , ofze het voorgeftelde niet vreemd vin- den 5 en ofze geene tegenbedenkingen weeten. Het bezwaariykfte is maar , dat men zelve zyne Stellingen dan eerft moet verftaan , en een welgefteld brein hebben. Doch hoe zeer ont- breekt dit dikwils by lieden , die nog niet tot dc laagfte l^afFen behodren ! Daarom wenfchte ik wel , dat het zo gemakkelyk ware , iets beeters aan te wy- 60 ZEDELYKE OPVOEDING. wyzen , als het is , de gewoone Ca- techizeermeefters uit te jouwen. Het van buiten doen leeren van Antwoor- den en Gcbeden , het Bybel - leezen en tor Kerk brengen zyn byna het ee- nige 5 dat plaats kan hcbben onder het gros der minft - geoefende menfchen : dus willen wy deeze dingen niet vol- ftrektelyk af keuren ; maar alleenlyk aanmerken , datze op verre na de befte middelen niet zyn , en althans met on- derfcheiding gebezigd moeten worden. De Vraagboeken zyn doorgaans in Schikking onnatuurlyk ten aanzienvan het ontluikend verftand, en dus zcer onbevattelyk en duifter. IndeHeili- ge Schrifc zyn ook niet zeer veele plaatzen , welke den zeer jongen Kin- deren dienen. Dus moet men hen niet te zeer belaften met eenen verveelen- den taak , die zo veel minder nuttig is , dan het eenvoudig famenpraaten. Die het voorige nadenkt , merkt van zelve , dat twee Catechismen en twee verkorte Bybels , ten gebruike voor Kinders van agt en van twaalf jaaren, by my nog gerekend worden onder de desiderata. De Opftellen der Gebeden, der Smeekingeu en Dankzeggingen finaa- ZEDELYKE OPVOEDING. 61 fmaaken gemeenlyk te veel naar het byzonder famenftel der Ouderen; daar ze nogthans vervat moeften zyn in Bewpordingen , welke de jonge Kin- ders klaarlyk begrypen , en zelve zou- den uitvinden , om eenige Gunft of Verfchooning van hunne Ouders te verzocken , of hen blymoedig te dan- ken voor een ongemeen Gefchenk. Hen , nog zeer jong zyndc , geduu- rig ter Kerk te brengen is veeleer welmeenend dan voordeelig. Men dient hen ccrft natuurlyk onderregt te hebben aangaande den Oorfprong, de herkomft en Beteekenis des Bybels , der Leeraaren 5 Kerkgebouwen en openlyke Aanfpraaken. Eene averegtfche Behandeling van dit alles brengt niet alleen te \veeg , datze een dcnkbeeld van Ongemak hegten aan zulke Oefeningen ; maar is mede eene oorzaak , waar door 'er zo veele on- verftandigen en ernfteloozcn in het Chriftendom opgroeijen. Men wordt vroeg gewend aan den uiterlyken om- flag en aan bloote klanken; men vormt zig in de kindfchheid een denkbeeld van het hooren der Predikaatfien , als beftaande in zoet ftil te zitten , en het gemoe- (52 ZEDELYKE OPVOEDING. gemoedelyk Kerk-gerugt fligtelyk over 'thoofd telaatenvliegen. EenPrediker is alsdan in geenen deele gelyk aan ee- neu Man , die onder vier oogen zynen Naaflen aanfpreekt , en men behoeft op die wyze naar hem nietteluifteren. Dus wordt men ook gemcenzaam met woorden en ftellingen , die altoos ge- hoordzyn , zonder 'er ooit eenig denk- beeld aan te begten ; gewoon aan klanken , die niet verflaan worden ; maar egter zo aahhangen , datze nader- band als aangeboren fchynen. Daar- door vervalt men vervolgcns tot ee- ne onnatuurlyke dommelykheid van gantfch onaandagtig te blyvien, gcheel niet na te'vraagen, niet op eigenlyk doelvvit ? verband of bewyzen te let- ten; zo dat'er nimmer heldere begrip- pen en hartelyke indrukzels meer op- koomen. Dus vallen fommigen nader- hand geheel af, zig niet bemoeijende met den Godsdienft. Dit is het ramp- zalig lot van veelcn onder hen , die , door uiterlyk fatzoen en ongeraeene fchranderheid , willen uitblinken. Ee- nigen belyden de waarheden, uitSleur en Vooroordeel ; en anderen dryven wederom de geringfteByzonderheden, met ZEDELYKE OPVOEDING. <5 3 met eene ftyve partyzugt en verflan- deloozen yver : - zodat het fommi- gen miflchien heilzaamerwaregeweeft, dat men alles maar geheel aan zyn be- loop hadt gelaaten , en alleenlyk toe- gezien op hunne Zeden en Daaden ; want dan zou het nog hebben kunnen gebeuren , zo ze in rypere jaaren in goede handen kwamen , dat zy, dee- ze groote zaaken nieuwelyks vernee- mende, doorWakkerheid en Verwon- dering , aangedreven werden tot het fcherp navraagen en ingefpannen on- derzoeken ; - terwyl nu alles ontze- nuwd en kragteloos is geworden , door eene Hebbelykheid , om te hooren , te leezen en te fpreeken over 't Gods- dienftige , zonder eenigwerkzaam Be- zcf. Weshalven men altoos moet toeleggen op het natuurlyke, eenvou- dige , en op dat Eerbiedige , 't welk duurzaame Indrukzels kan laaten over- blyven : men moet , namelyk 9 tevens eene Eerbiedigheid , eene zekere Aan- doenlykheid omtrent het Godsdienflige tragten in te boezemen ^ zonder eeven- wel deeze zaaken zo Ontzaggelyk te behandelen, dat de Kinderen te bedeesd en vervaard gemaakt worden ; want dit blufcht 64 ZEDELYKE OPVOEDING. blufcht de Vrymoedigheid , en maakt hen fchaamagtig ; zo datze dan hier- over nooit fpreeken , uit eigene be- weeging , en fchuuvv worden omtrent alles , wat daarop doelt ; gelyk , by voorbeeld , datze nooit oveiiuid durven bidden by de maaltyd , uit hunne eige- ne gedagten , ten aanhooren der Ou- deren , alfchoon deeze hen verzeeke- ren , dat het Gebed niet te kort of te eenvoudig kan weezen. Ja , ik geloof , dat dit gebrek aan Gemeenzaamheid in het Onderwys , dit ontzaggelyke en be- fchaamende eene oorzaak is , waarom veelen derzulken , die niet openlyk be- kend zoeken te ilaan voorFynen, byna niet durven fpreeken over 't Godsdien- llige op eeneft ftigtenden trant ; als of een Chriften nog eenigbyzonderKarak- ter moeft hebben , om zulks , met Welvoeglykheid , te kunnen doen , on- der zyne goede bekenden, Daarente- gen kan eene gefchikte vrye Behande- ling te weeg brengen , dat de Kinderen ten aanzien van zulke zaaken , niet fchaamagtiger worden , dan in burger- lyke Eerbewyzen omtrent agtbaare Per- foonen , of in het opzeggen van eene gratiarum afiio in de latynfche fchoo- len ; ZEDELYKE OPVOEDING. 65 len ; en , in hunne volwaflene jaaren , niifonnabelen worden , met eenen gevoe- ligen Ernft voor de goede Zaak , en inderdaad Gemoedelyk, zonder huiche- len , zonder eenige gemaaktheid 9 of walgelyke Bygeloovigheden. TWEEDE HOOFDSTUK. Beftinir des Hart en. et deeze Stoffe is het anders ge- field , dan met de voorige ; de- wy! een Befpiegelend Onderwys dit werlc niet kan afdoen, zonder een Daadelyk Beftuur : dus zullen wy 9 eerft , de Voorfchriften mededeelen ; en , daar- na , nog afzonderlyk moeten handelea van de Hulpmiddelen. EERSTE AFDEELING. Een Menfch , die de Kennis en Over- tuiging wegens het praktikaaie reeds Deel* voor- 66 Z.EDELYKE OPVOEDING. vooruitheeft , wordr over 't algemeen welgefteld van Hart, als het Zedelyk Gevoel behoorlyk opgewekt , en als her Gebied des Redelyken Vermogens zo gefterkt is , dat het geleerd heeft te re- geeren over de kiagere Neigingen, dan is de grond bereid , waaruit alle Deug- den fpruiten. Dus zullen wy, vooraf, het een en ander melden , wegens dat te regt brengen van het Gemoed in het algemeen ; en , daarna , de byzondere pligten ontvouwen. , I. Hier zyn twee Hoofdzaaken , die het alles afdoen. Eerflelyk : de Zede- lyke Gevoelens en Neigingen moeten opgewekt , gemaatigd en in een behoor- lyk eevenwigt gebragt worden ; want dan zyn de Smaak, Begeerten en Aandoe- ningen doorgaans te regt: - - dan wordt 5 er , ten anderen , niaar vereifcht , dat de Menfch die Zedelyke Vryheid , die Kragt van Geefl bezitte , waardoor hy de Logheid overwint , de Hinderniflen te boven koomt , kloekmoedig tot het goede kan befluiten, en het geduldig uithouden in de goedgekeurde Werk- zaamheden. Deeze zyn de algemeene Roerfels van een wejgeiteld Zedelyk Karakter. i. Men ZEDELYKE OPVOEDING. 67 i. Men moet den Smaak zuiveren en eenige Aandoenlykheid inboezemen, Behalven de zinnelyke Luften en dier- lyke Neigingen , die van zelve opkoo- men , hebben wy in ons ook de aange- boorne Gefchiktheden tot fynere en boogere Beweegingcn ; benevens de Vatbaarheden voor Vermaaken, die ee nigen Smaak onderftellen , gelyk de Smaak voor de fraaijheden der Vrye- of Midden konften ; doch weike Gefchiktheden en Vatbaarheden eenige fcoellerende Verwarming en Opkwee- king behoeven , om gelukkig te voor- fchyn te koomen. Het Zede- lyk Gevoel of de Smaak voorhetDeug- delyke is hierin het voornaamfte. Dies- wegen moet men hen leeren , te letten op het Vermaak en de Onruft van hec Geweeten ; men moet tragten , de Ver- wondering en Eerbied te venvekken by gepafte Oelegenheden en Voorvallen , -en dus dac Zedelyk Gevoel , of hec Geweeten te vcrlevendigen ; zo dar de -Ziclcn der Kinderen getrpflen vvordeii door fehoone , lofvvaardige en heldhaf- tige Bedryven ; een Afgryzen en Ver- Dntwaardiging gevoelen van het tegen- Oeel; zig gelegen laaten liggen aan merk- E 2 waar-. 68 2EDELYKE OPVOEDING. waardige Lotgevallen ; behaagen fchep- p.en in de Belooning der Deugd ; zig verblyden over het redden der Oh- fchuld, over deBekeering derEerloo- zen , over Edelmoedigheid , Stand- vaftigheid en Cetrouwheid, - en ge* wigt hangen aan alles wat redelyk en billyk is te agten , ook daar het niet raakt aan hunne eigene belangen. Als men hen dus niet wat ontnugtert, en niet doet bekoomen uit de Sltiimering der Kindfchheid , dan blyven de nei- gingen , zo de natuur niet zeer vor- derlyk is , genoegzaam bcpaald tot be- krompene Eigenliefde en lighaamelyke Gewaarwordingen. Wanneer zy maar geene pyn-gevoelen 3 wannecr het wel ftaat met hun eeten, drinken.en Ipel; dan bekreunenze zig niet over an- dere zaaken ; het hart wordc ftram , en blyft bedolven onder eene koude en grove Onverfchilligheid , die na- derhand ligtelyk overflaat tot Gevocl- loosheid , Laf hartigheid en Laagheid. Om dit te voorkoomen , wilde ik zul- ke Vertellingen gebezigd hebbcn , als waarvan hier boven is gefproken ; en hier toe dieneii zulke Aanmerkingen over de voorkoomende Gebeui tenifien en ZEDELYKE OPVOEDING. 69 en dagelykfcheVoorvallen desLevens, die vermaakelyk zyn en tevens ,aan- doenlyk en beweeglyk. * Wyders is de Smaak voor het Schoone op te wekken en te befchaaven , en eenige Lief hebbery in te boezemen , 't zy van tuinieren , timmeren , draaijen , mufiek, het verzamelen van natur alien en het bywoonen van natuurkundige Proefneemingen , - 't zy van Print - en Schilder- konft. Het Teekenen , zo de Onderwyzer fmaak heeft , ver- fraait meer , dan Onkundigen den- ken. Doch bovenal bedoelen wy hier de Liefhebbery tot eenige Letteroe- feningen; welke waardige Liefhebbe- ry zig moet vaftzetten in de Jongheid, door , in de eene of andere foorte van Schriften en Kundigheden , eeni- ge meerdere Bedreevenheid te verkry- gen; zo dat men zig bekwaam maake, om die begunftigde ftudie altoos voort te zetten 9 met eenige bepaalde oogmer- ken; want indien deeze grondflag van eigenlyke en belang - ftellende lief heb* bery niet gelegd wordt in de Jeugd , dan kan men'er zig naderhand nietaan overgeeven met drift envermaak, met fiemak en voordeel; dewyl men doch, E 3 70 ZEDELYKE OPVOEDING. met de jaaren , hoe langer hoe loomer wordt , .en , zonder dien vroegen aan- leg , geen bepaald doelwic heeft, niet weet , wat men zal ophaalen op den wyden Oceaan van boeken , en alles ceven duifter vindt. Dus wil deeze ocfening zig naderhand niet zetten ; te meer , tlewyl men dan geen tyd , geene genoegzaame kalmte van geeft , geen geduld , aandrang en naaryver heeft , tot het doorworftelen van die eerfte Moeijclykheden , welke 'er in den weg ftaan , voor dat men gemeen- zaame kennis kan maaken van de ver- waarloosde Weetenfchappen ; verlie- zende dan volrtrekt alle Vatbaarheid , om het voorgeftelde te beproeven , famen te knoopen en zig toe te eige- nen; en, in den hoogeren ouderdom, vervallende door kwyning ; vermits men niets meer vindt , 't welk de aandagt engageert , zo men niet eenig werk opraapt , om de zufFendc Ziel in ee- nige beweeging te houden. De verdere Aanmerkingen over dit gewig- tig fluk zyn hierboven te vinden. Dit veftigen en inplanten van fraaije Liefhebbcryen dient wel in 't algemeen om den Geefl te verfieren en te ZEDELYKE OPVOEDING. 71 te verryken ; en daarom moet men tragten , de keuze te doen vallen op de waardigfte en befte; om eenen goe- den en zuiveren fmaak te doen verkry- gen , en dus het meefte Nut met het Vermaak te paaren ; - volgens 't geen wy reeds aangeduid hebben. En 5 ach 1 dat de lieden van aanzien , in onzen gemaatigden Landaart , zig zo mog- ten onderfcheiden , door befchaafden Sitiaak , door keurige Celeerdheid en gegronde Kennis van den redelyken Godsdienft , als het bel~ air in an- dere Landen zig doet affleeken door driefte Vrygeeftery en lugtige Zede- loosheid ! Men zou zig eenmaal ge- fatureerd agten met uitheemfche Ze- den , en het geringe overfchot der goede Natuur voortaan zoeken te be- houden! - Doch, dewyl dit inboezemen van Liefhebberyen niet gelukt meteen ieder, indiegewenfchteVolmaaktheid; zo moet men wat weeten toe te gee- ven aan de byzonderheid van des Jon- gelings Aart en Inborft; om toch al- thans eenige onfchaadelyke Lief hebbe- ry te doen wortelen. Men heeft hier- in , namelyk , nog op andere Inzigteh te letten , behalven het verfieren en 4 ver- 72 ZEDELYKE OPVOEDING. verbeeteren van den Geeft ; Inzig- ten , die ook ftrekken om het Hart te behoeden , om het Geluk des Jon- gelings te bevorderen , of zyne Ramp te voorkoomen : te weeten : de ge- nocide Liefhebberycn moeten ook die- nen tot het maaken van Afwendingen van flegtere Tydverdryven en van On- deugden. Buiten de Bezigheden des Beroeps , fchiet'er voor hem tyd over tot Uitfpanning : in dien ledigen tyd en flilte, worden de menfchen gepikt door het hypochonder, wanneerze geene begunftigcle Lief hebberyen hebben, om zig daarin bezig te houden , of zo ze geene Gezelfchappen , Verftrooijingen en &veriijjemkttien zoeken. Dit laatfte gefchiedt gemeenlyk ten overvloede : en , door vergelyking, merkt men ter- ftont , hoe heilzaam het ware 9 door fraaije en befchaavende Liefhebbe- ryen , eenige afwending te maaken van de gewoone diverttjjementen. Vinken , viffchen, jaagcn, haane- vegten , hard- draaven 9 wedloopen en dergelykc ver- wilderende of geheel vrugcelooze be- zigheden maaken eenegrootc ver- vulling in deeze Gaaping : de geduu- rige zogenoemde vrolyke Party en , . in en ZEDELYKE OPVOEDING. 73 en buiten de Steden , doen ben zulke Makkers aanwinnen, met \velke zyniet bekend moeften zyn. Daarenboven verfmyten veele jongelipgen jaarlyks vyf of zes honderd vryc uuren metde Kaart: en dan fpreeken de Ouders nog van Geluky als het hen kan afhouden van Dronkenfchap , lloerery , en de fehaadelyke Collegicn , die zo veele ka- rakters geheel doen mislukken. Wes- halven het inboezemen van eenige fraai- je Lief hebbery , welke hen daarvan af- trekt 9 van eene uitfteekende nuttig- heid is. En welk eene hervorming zou 'er uitgevverkc zyn , Indian men een merkelyk gedeelte dier verniclde uuren kon trekken tot goede Leezin- gen ! welk eenen zegen zou men hun toebrerigen , door hen te verlofTen uit de Armoede en Onruft van Ziel, en in ftaat te ftellen , om waarlyk Gcnot te hebben van het Leven ; om Waarde te kunneix vinden in alle vrye tufTchen- tyden , en niet langer te kunnen be- zefFen 9 hoe een gezond menfch te moede zy. 9 die verlegcn is met zyn en tyd ! De Ouders moeten , ten dien einde , dc byzondere genie beftudefc- ren ; om de verkeerde wending te be- E 5 let. 71- ZEDELYKE OPVOEDING. letten , de gebrekkige te verbuigen , en 'er dan zo veel goeds van te maaken , als mogelyk en beftaanbaarismetToe- geeflykheid ;^ want , door te veel te begeeren , ka'n men alles verliezen. Het zou hier de plaats wel wee- zen , om te toonen , datze deezen by- zonderen Inborft ook moeten raadplee- gen , om voor de Kinders zulk een Beroep en Levens-ftand te kiezen , waartoe de natuur hen fchynt te fchik- ken , en waarin zy bed zullen flaagen en uitmunten : ik zou hier kunnen voorftellen , hoeze zig behooren te verledigen, tot het beipieden der Kin- deren , als deeze zig in de grootfte vryheid meenen te bevinden , en hoe- ze zig moeten wagten voor Vergiffin- gen omtrent den byzonderen inborft en verkiezingen; om het toevallige en veranderlyke van het wezenlyke en be- ftendige te onderfcheiden : - "doch" dit is dikwils door anderen gedaan (/) ; en is gemeenlyk van welnig vrugt. Ouders fchikken de Kinderen tot dat geen, 't welk, naar het uiterlyk voor- koo- (/). COLLYER., over de Pligten der Ouderen : by s T E E L E , Godsdienjl van een Koopmn,' pag. 275 en. ZEDELYKE OPVOEDING. 75 koomen , aan hen en de familie het grootfte Aanzien en den meeften Ryk- dom fchynt te belooven : de Ouders zyn flegts nmaal in 't geval van Kin- dcrs ergens toe te bevorderen ; zy hebben altoos byzondere verwagtin- gen van bun cigen Kfooft , en wor- den hierin zelden wyzer, door de on- dervinding van andere geflagten. 2. De andere algemfeene voortref- felyke Hoedaanigheid is het Meefter- fchap over zig zelve. Men moet het redelyk Beginzel , van Jongs af , zoe- ken te beveftigen in het Beftutir over de laagere Luften, door hunne Kloek- heid te harden en te beproeven ; ge- lyk , by voorbeeld , by het doen in- neemen van onaangenaame Geneesmid- delen ; en inzonderheid , door hen , hoe langer hoe raeer , te gewennen tot eenc geregelde Werkzaamheid en Bepaaling. Dit is een werk van groo- te Weldaadigheid. ROUSSEAU is eg- ter voor het flaaken der banden : doch den lleutel van deeze en meer andere buicenfpoorige wonderfpreuken meen ik te vinden , in het begin. des twee- den Boeks van de Emik , alwaar by. be- 76 ZEDELYKE OPVOEDING. beweert , dat men , in het opvoeden , moet onderftellen , dat het Kind de mannelyke [aaren en den Ouderdom doch.nict zal bereiken ; zo dat men zyn Tegenwoordig Vermaak bovenal moet bedoeleh. Dit te melden is hem te wederleggen. De Algemeene Regels, 't is waar, kunnen in het ftuk van Opvoeding , niet zeer wyd uitge- ftrekt worden 9 ofze ftooten tegen el- kanderen : doch dan moeten ze elkan- deren bepaalen , gelyk in andere zaa- ken ; men gebruike verftand in 't maa- ken van de noodige Afvvykingen t Schoon men den Kinderen veele Ver- vrolyking en Uitfpanning moet ver- gunnen , behoort dezelve egter niet te ftaan aan hunne eigene Verkiezing ; en , met overleg , door de Ouders be- iluurcl te worden. Men moet hen 5 trapswyze , en dus in alles niet eeven vroeg , die Wuftheid leeren beteuge- len , waardoorze zig ten eerflen over- geeven nan alle invallende luften , en geduurig van het een op het ander fpringen : om , met Geduld en Regel- maatigheid , de Aandagt te vcftigen , en , met Vergenoeging en Beftendig- heid , zig te zetten tot de behoor- lyke ZEDELYKE OPVOEDING. 77 iyke Oefeningen. De Werkzaamheid is niet vermoeijend , indien men de- zelve maar verftandig weet te fchik- ken en aftewifTelen , het hoofdbree- ken, by voorbeeld, vervangende door lighaams-oefeningen. Zy zyn doch alcoos werkzaamenwoelagtig; duskan men het Onderwys ten grooten deele tot een Spel maaken , en hen tevens leeren , zig te onderwerpen , zonder eenen bezwaarenden Laft te gevoelen. Zulk eene Werkzaamheid en aanhou- dende Bepaaling doet hen eene Sterk- te van Geefl verkrygen 5 waardoor bun geheele Karakter ten goede wordt gebogen ; zo datze , in vervolg van tyd, bekwaam worden tot een wakker en geregeld Zelfs - beftuur , in het Burgerlyke leven en bedryf , in de Letteroefeningen , en in alles , waar- toeze zig willen begeeven (g). Voor- al is het dienftig, datze, na de veer- tien (#) Laat iocKti hicr ook eens fpreeken, Gelyk dc ftcrktc Ucs Lighaams (zegt de Wysgeer) voorna- melyk beftaat in Bekwaamheid om Ongemakken te kunnen uitftaan , aldus is *t ook met de Ziel. En het groote Grondbeginzel en de Gipndfiag van alls Deugden en Volmaaktheden zyn hier in gelegen , dat een Menfch bekwaam is , zig zeiven en zyne Be^erlyknedeu te verzaaken , zyne Neigingen te 7 S ZEDELYKE OPVOEDING. tien jnnren , veel met den Geeft wer- ken ; de\vyl zulks , behalven de ge- melde algemeene nuttighcid , dan ook nog dicnt , om de opkoomende luften te vertraagen , en derzelver geweld te 'breeken. Wanneer dit alles wordt verzuimd , wanneer zy aan de Ledigheid worden overgelaaten, en ten prooije gegeeven aan de dierlyke harts- togten , dan verflapt al het goede ; ze worden los en verwilderd , overge- geeven aan grillige Zinnelykheden , flaaven der dartele Luften , die riader- hand dat gecn niet werkftellig kunnen maaken , 't welk zy zelve met him ver- ftand belt keuren , niets volftandig uit- houden van 't geen ze beginnen , die zig terftont vermoeijen , wien alles , wat regelmaatig is , fpoedig bezwaart en verveelt 9 die de ftille genoegens nooit kunnen fmaaken van het noefte en huiflelyke leven ; maar geduurige Veranderingen en woelige Vermaaken noodig hebben ; om maar eenigzins te vreeden en luftig te blyven : geheel on- dooden , en alleen te volgen wat de Reden als het befle leert , fchoon de Hartstogten eencn anderen weg willen inilaan. ?? Over de Opvoeding , . 33. ZEDELYKE OPVOEDING. 79 onvatbaar zynde voor alle zulke Bezig- heden en oefeningen , welke den menfch voortrefFelyk moeten maaken, en voor zulke Verluftigingen , welke verdubbeld worden ? door de goedkeuring van ons eigen Geweeten. II. Voorts zyn '-er ook nog Byzon- dere Deugden en Pligten , behalven de verhandelde algemeene Voorbereidin- gen , op welker Inprenting men zig vooral in het opvoedenmoettoeleggen: zynde dit ftuk mogelyk van de grootfte aangelegenheid , van de meefte uitwer- king en het algemeenftenut, zelfs voor hen , wien de fynfte befchaaving 5 ten aanzien van het voorige , in alles zo niet mag gebeuren. Hierin dient men inzonderheid te letten op die Aandoe- ningen, welke doch gemeenlyk te flerk of te zwak worden in de volwaffenen ; - op de Verzoekingen der Jeugd, en op de onderfcheidene Geaartheden ; want de nadruk moet meer op het een of het ander nederkoomen , volgens den verfchillenden temper. Dit is ge- noegzaam af te leiden uit het voorige. Doch omtrent alien -in 't algemeen is het noodig of dienftig , dit volgende in 8o ZEDELYKE OPVOEDING. in agt te neemen. Tot een alge- meen Sicraad en cene groote Nuttig^ held in alle bedry ven des levens flrekc de Geeft van Orde , zorgvuldige Be- dagtzaamheid en Omzigtigheid. Men moet het Kind behagen doen vinden in geregelde Netheid : hy moet het fpeeltuig , de boeken en papieren met over den hoop en verftrooid laaten lig- gen; maar alles zelf op zyne plaats ber- gen. Het breeken , verwaarloozen en vervvoeftcn moet men nagaan en op- merken ; om 'er hem de gevolgen van te doen gevoelen. Het opgetegde werk mas niet altoos tot het uiterfte verfcho- ven worden ; en , dewyl de Opmer- king doch eene der Deugden is , waar- in hy agrerlykts blyft en die langzaamft geleerd worden ; zp moet men , zon- der flrafheid , hem egter altoos be- fchaamd maaken , en in eene ongemak- kelyke beteuterdheid brengen, zo/dik- wils hy zig in denoodzaakelykheid heeft gebragt van te moeten zeggen , dat hy jets verlooren , vergeeten en niet bedagt heeft; 'twelkdoch eevenwelontelbaare maalen zal moeten gebeuren. Ver- genoegzaamheid en Zelfs- verlochening zyn van groote aangelegenheid ; te wee- ten : ZEDELYKE OPVOEDING. 81 ten : rm het afflaan van eenig verzoek , en het weigeren of beletten van eenig plaifier , moet hy zig leeren voegen naar zyn Lot , en het overfchietend Vermaak , dat nog voor handen is , gre- tig aanneemen , en welgetrooft gepie- ten. Toont hy Misnoegen ; gy moet het niet vergoelyken, of hem trooften; maar een oogenblik tyds gunnen , om zig te herftellen van de Hartstogt, 'eru dan regtftreeks tegen aankanten , en 9 daarna 9 geene de geringfte blyken van Ongeneugte meer gedoogen : of, ander- fins, moet gy 'ergeheel geen agt op flaan ; zo dat hy merke , dat hy niemand kvvelt , dan alleen zig zelven. '] en dieneinde, moet men zig ook wagten van het inwilli- gen derongepalteCriiligheden ,waarvan hy zelf geen wezenlyk nut of vermaak kan verwagten , als hy het onzydig be- fchouwt ; want hoe meer dit toegegee* ven wordt , hoe meer hy ook noodig zal krygen , om te vreeden te bly ven , en hoe meer teleurftellingen en ver- drietelykheden hem te wagten ftaan, ia 't vervolg, als zyne begeerten zig ver- der uitftrekken , en hy met vreemden moet deelen. Op het voorftellen vaa eenige byzondere begeerte , eenige IX. Deel. JF voor- 82 ZEDELYKE OPVOEDING. voorkeuze of tegenzin , moet men altoos vraagen waarom ? Hy mag geene Walging huisveften , of de- zelve moet zig laaten beredeneeren. Zindelyk en rein te zyn over zyn Lig- haani is noodig ; maar noodiger is het tegentland te bieden aan grillige Viesheden in iets te eeten of aaii te tas- ten : door Kloekheid van Ziel , moet hy die zwakheden te boven koomen, voor datze inwortelen en zo laftig als onver- winnelyk worden. De Eer- zugc moet niet geheel verdoofd en fomtyds zelfs opgewekt worden ; de- wy I menze kan leidentot eene Aanprik- keling ten goede , die eedel is , in ver- gelyking van veele andere beweegrede- nen ; doch , alsze reeds vry fterk is , moet menze niet al te zeer aanblaazen ; dewylze dan eene bronwel van hartzee- ren kan worden , in de volgende tyd- perken , waarin het dikwils kan gebeu- ren 5 . dat hy onverdiende fmaadheden moet draagen , welke den eerzugtigen kunnen vernielen , als hy den luopen- den praat niet kan agterhaalen , en gee- ne gelegenheid vindt om zig by een ie- der te regtvaardigen. Men moet zeer zorgvuldig inteugelen den inwendigen Hoog- ZEDELYKE OPVOEDING. 83 Hoogmoed , en de Trotsheid omtrent anderen. Hy moet niet zo geduurig toegejuicht worden, dat by altoos over alles , voorbaarig en befliffchend 5 durft medepraaten : veeleer moet by nu en dan nedergezet worden; op dat by zyn oor- deel leere wantrouwen , en sjig niet aan- merke als zeer uitfteekend in verftand; maar vcrneeme , dat anderen , in ver- fcheidene opzigten , hem nog voorby- ftreeven. < Als by wat verder opklimt , is bet "hem zeer goed., te verkeeren met dezulken, tegen welke by opziet, welker meerderheid hy erkent , .en die hem niet fpaaren. Ook moet hy be- fcheidene Vernederingen bezadigd kiui- nen ondergaan ; op dat hy vooral niec ftyfzinnig zy in altoos gclyk te willen hebben.; maar zig gereedelyk overgee- ve ; want dan zal zyn gemoed nader- hand niet doorpriemd en van fpyt ver- teerd worden - 9 als hy zig min bevallig heeft aangefteldjOf bet ongelukgehadvau zig lets belagchelykstelaatenontvallen, waarover hy fcherts. moet hooren : wel- ke gefteldheid hem zeer veele fmarten en t widen kan befpaaren , en grooc gemak aanbrengen ; terwyl de prikkel ondertuffchen nog fcherp genoeg kan F 2 bly- ^ZEDELYKE OPVOEDING. blyven. Om de Trotsheid omtrent an- deren voor te koomen . en de Party- digheid in het onderfcheiden, moet men eene goede Verknogting maaken van Denkbeelden en Gevoelens , om- trent het waare Voortreffelyke en Ver- ngtelyke ; om de Eedelheid van G@- boorce niet te verwarren met Eedelheid van Karak^er , om de agtbaarheid van Perfoon te vinden by iemand, diezyne Goederen of Schoonheid van Lighaam heefc verloren ; om de innerlykeWaardy regt te ftellen, den prys af te wenden van toevallige Omhangzels, de agting en naar- yver te plaatzen op dewezenlyke Ver^ dienften , en die verdienften te eerbie- digen zelfs in de geringfte menfchen; hem den Oorfprong aantoonende der verfchillende Rangen onder Schepze- Jen van dezelfde Natuur. Het beginzel van Geregtigheid , Billykheid en Eedelmoedigheid moet zeer kiefch en fterk gemaakt worden. In het Spel, het uitdeelen der Portien , moet hy volkoomen eerlyk zyn : geene ftille Bedriegeryen , hoe gering ook ? moe- ten voor Klugten gehouden worden. De Winzugt , die hier te lande doch wel wil aarden , moet zuiver blyven : het ZEDELYKE OPVOEDING. 85 het behendig verkloeken der Mede- makkers meet nimmer aangemoedigd worden. Is 'er , door railing , handel of gefchenk , lets bemagtigd ; ter- ftont moet de Regtvaardigheid der Verkryging eene ftoffe worden van zorgvuldig onderzoek ; om het eerly- ke en eedclmoedige altoos te doen ze- gepraalen. Hiervan fchtet my een be- haaglyk voorbeeld te binnen 5 't welk dit , in de Uitvoering , kan ophelde- ren. Een Zomer of twee geleden 9 hadt ik myn intrek genoraen by goede Vrienden buiten de Stad. Op zeke- ren middag, zag ik , van myn kamer, een fraaije grooteVlieger over het huis nedervallen. Dit Speeltuig was aldaar toenmaals niet in gereedheid ; doch , federt eenige dagen , . fterk begcerd van het Zoontje , zynde omtrent agt of negen jaaren. Hy hadt den prooi reeds vroeger in het oog ; kwam 'er op toefchieten ; men haalde de lyn tot zig , en 'er ging een groot gejuich op. Een half uur daarna, liepik naavbene- den , 'er heet op zynde , om daar van een fraai hiftorietje te helpen maaken , door het aantoonen van den regtenEi- gendom, tegen de Regtsgeleerdheid der F 3 Knaa- 86 ZEDELYKE OPVOEDING. Knaapen , en door het opwekken van eedclmoedige gevoelcns. Doch Sophia hadt alles reeds afgedaan , juilt gelyk ik voorhadt : zy hadt haaren Jacob aldus overtuigd; en hem, doordergelykere- deneeringen , zonder byvoeging van eenige beloften , volkoomen bereid- willig gemaakt , tot het betoonen van de braaffte Heufchheid. De bedrukte Eigenaar , . namely k , was 'er geweeft, door den Tuinman weggezonden , doch door de Moeder te rug geroepen : de jonge Heer hadt den Prys , met een zefthalf tot noodig herftel , aan den arm en Jongen , met de grootlte be- valligheid , eigenhandig afgeleverd. Het nakyken gefchiedde met be- traande oogen ; doch zonder eeni- gen zweem van Onluft wegens de uit- fpraak van de Moeder. Over den maaltyd ,deeden onzetoejuichingen de blyde voldoenirg op zyn gelaat , en tevens zulke zedekundige aanmerkift- gen uit zynen mond koomen , die oils alien een genoegen deeden fmaaken , 't welk de keurigfte fpyzen niet kon- .den geeven. Mildaadigheid client ook vroeggeplantteworden;doch danmoet'er tevens eenige Spaarzaam- heid ZEDELYKE OPVOEDING. 87 hcid plants hebben. Het Kind moet eenige Waarde ftellen in geld en goe- deren : daartoe behoorc men hem te vertellen , hoe veele moeite van be- wcrkcn een ftuk geld of eenig gereed- fchap gekoit heeft 9 voor dat hec dus is geworden ; hoe veel arbeids forami- ge menlchen nog zouden doen , om het te verdienen ; hoe veele kleinen dn groot maaken. Van alles , wat hy begeert, moet hy niet altoos Over- vloed hebben ; zelfs dient men het meeft gewaardeerde opzettelyk te be^- zuinigen en op prys te houden , om gelegenheid te hebben - tot het oefe- nen zyner mildaadigheid in die zaaken. In die aan te zetten , moet men zig van zyne Eerzugt bedienen , hem voorhouden , dat die uiterlyke goede- reri 5 fchoonze die waarde hebben , eevenwel niet zyn te vergelyken by de waardy van de inwendige Heufcl> heid des Gemoeds : dewyl de affchu- welykfte Booswigten zulke goederen ook wel magtig kunnen worden : hem verder beduidende ,. dat God eenenge- noegzaamen Voorraad heeft gefchapen, om alle monden te voeden en alle ly- ven te dekken ; maar dat dezelve 011- F 4 ge- 88 ZEDELYKE OPVOEDING. gelyk verdeeld is ondcr de menfchen , die in dezelfde betrekking ftaan tot Cod ; op dat de overvloed des eenen de behoeften des anderen zou vervul- len ; tot welke mededceling men te ge- reeder moet zyn , door te overwee- gen, hoe veelvoudig de waarde wordt verdubbeld van het gefchenk, als het ovcrgaat in de handen der nooddruf- tigen. Bovenal moet men het Medelyden indrukken , en de Wreed- heden vervolgen in alle haare fchuil- hoeken ; zo dat de Kinders dezelve verfoeijen , op allerhande wyzen . en "er geen deel in willen neemen , zelfs omtrent de onaangenaamfte der beziel- de fchepzelen. Vliegen , Torren of Vogels nutteloos te plaagen moet Zonde heeten : zy moeten begrypen , dat Pyn 9 by alles wat leeft , hetzelfde betekent, 't geen zy 'er door verftaan, en letten op dc ieekenen van die ge- waarwording in de fpraakelooze Die- ren. Zy moeten dus leeren , tederlyk begaan te zyn met eens ieders rampen , en zig guihanig te verblyden in de genoegens van anderen. Dit moet gepaard gaan met leffen over de alge- meene Goedhartigheid , over de Zugt om ZEDELYKE OPVOEDING. 89 om aan elk , en in alles , naar vermogen 9 genoegen toe tebrengen: deeze Neiging moet men aanpryzen , als de fchoon- fle Hoedanigheid van eene redelyke Ziel; en hen doen bezeffen, dat men zig geduurig moet toeleggen , om ver- driet te verminderen , en elkander het leven zo zagt te maaken , als moge- lyk is ; daar 'er doch altoos kwellin- gen en zorgen ten overvloede opkoo- men , vooral wanneer men wat ouder begint te worden. Ter bevor- dering van deugdzaame Vriendejyk- held en van Rufte des Gemoeds , is het ook zeer noodig , dat men de Kinderen , door gepafte aanmerkin- gen , gewenne tot het zagtmoedig , goedaartig en gemaatigd Oordeelen ; om de gebreken der menfchen , en de mishandelingen , welke zy ons toebren- gen , niet , haaftig en' met eene wran- ge verbittering , toe te fchryven aau moedwillige Kwaadaartigheid en bal- daadigheid ; maar veel te ftellen op rc- kening van hunne verkeerde wyze van denken en algemeene Zwakheden , en deswegen gereed te zyn , om Ver- fchooningen op te zoeken en aan te neemen. Deeze plooi van denken F 5 geeft 90 ZEDELYKE OPVOEDING. geeft een zeer groot gemakinhetdoor- gaande beloop des levens ; dezelve bewaart de kalmte des gemoeds ; en alle braave en verftandige menfchen bevinden , hoe langer hoe meer,, dat de Gemaatigdheid zeer heilzaam is , in eene Waereld , vervuld met aller- hande Wanbegrippen en bedorvene Zeden , welke wy egter vreedzaara moeteii doortrekken. Gelyk men de Kinderen in 't algemeen moet fler- Jken tegen Blodhartigheid , Vreeze en Kleinzeerigheid , en hen de Ongemak- ken gering leeren agten ; zo is het ook ten hoogften noodig, de Ligtgeraakt- heid te voorkoomeri of te geneezen 5 en hen te harden tegen Verongelykin- gen^ doch, om dit Oogmcrk te berei- ken , moet men hunne beuzelende Klagten niet haaftig verwerpen , noch hen ongehoord afzetten en maar in het ongelyk ftellen : want , hoe vuuri- ger en groothartiger de ziel is der Kin- deren , hoe het him ook harder valle, zulk een onbillyk vonnis op te krop- pen , hoe gemelyker zy worden 9 en de agting tot de Ouders te ligter ver- liezen. 't Is niet om de Knikkers te doen , maar om de Geregtigheid - wordt ZEDELYKE OPVOEDING. 91 wordt meermaalen tot een Voorwend- zel gebruikt ; maar , zo de Kinders niet bekrompen zyn van Ziel , is het egter oak dikwils de Waarheid : zy zouden het LeedofdeSchaadeweldul- den ; maar begeeren flegts eene Ver- klaaring , welke zy kunnen overeen-: brengen met het gezond Verftand , en met hunne zedelyke gevoelens van Braafheid en Regtmaatigheid. Deeze Gezetheid moet men niet lomp aan- taften ; maar zig verledi^gen" ? om hun langmoedig uit te hooren 9 om het geval te ftellen zo als het waarlyk is , en dan , na eene billyke uitfpraak , eerfl ernftig aantoonen, hoe ichoon , hoe eedel en bekoorlyk het no eeven- wei ware ^ dat geringe lyden te verag- ten 9 en zig vergeeflyk te betoonen ; hoe hoogwaardig, hoe beminnelyk het zou zyn , de fchulden voorbedagtelyk te vergeeven , en kwaad door goed te overwinnen ; - hoe laf ha&ig , daar- entcgen , hoe bekrompen en laag het zou weezen, zig aan hoofdigheid over te geeven. By zulke Gelegenheden , kan men hun , na dat alles geftild is , voorhouden , dat men over alle klei- nigheden zo veel gerugts niet moet maa- 9 ZEDELYKE OPVOEDING. maaken ; dewyl men alle menfchen , met welke wy te doen hebben , niet altoos kan overtuigen van de billyk- heid onzer Cifchcn ; en, alfchoon men hen overtuige , dat het eevenwel niet in onze magt ftaat , hen altyd tot het redelykfte over te haalen : weshalven men , in zulke gevallen , maar gemak- kelyk moet toegeeven , zig vergenoe- gende met de getuigenis van het eigen geweeten , 't welk dan zegt , dat wy ons wyzer en beter gedraagen , dan ander^n ; 7 er by voegende , dat zulks dan tevens bekend is by den Aller- hooglten , en , deswegen , nietaltoos bc- hoeft bekend te zyn by de Menfchen. . Dus nioet men nimmer eenen flcependen Haat , of VVraakzugt ge- doogen ; maar denzelven met den wor- tel uitrukken ; fchoon men de opvlie- gende Toorne wat geduldiger kan be- handelen , en de wederkomft des Ver- ftands afwagten. Doch, in deezen, moet men tevens onderzoeken , of de Haat eene eigenlyke Kwaadwiliigheid zy , dan of 'er flegts Verontwaardiging fchui- le ; want , by de Verontwaardiging 9 is het noodiger , wat breeder te rede- neeren, ter Overtuiging, dat de Bele- diging ZEDELYKE OPVOEDING. 93 diging is voortgckoomen uit Oorzaa- ken . die Verlchooning toelaaten , of Decrnis vereifchen : tervvyl men 9 by den eigenlyken Wrevelmoed , geenen arbeid moet fpaaren , om het Ityve dier gevoeligheid fpoedigtedoenlmel- ten 5 door eenen zuiveren gloed van overwinnende Goedhartigheid . die veel kragtiger is , en ook bevalliger uitblinkt , dan de natuurlyke Zagtheid der Ongevoeligen ; hen , daarby, in- zonderheid wapenende tegen de val- fche Schaamte , die fommigen tegen- houdt in het verzoenen ; dewyl dit , by de medemakkers , voor Lafhartigheid vvordt gehouden , fchoon zy het in- derdaad Grootmoedigheid moeften noemen. Op dezelfcle wyze , dient men te waaken tegen alle Afgunft, in* zonderheid tuflchen Broeders en Zus- ters; terwyl de Vaders en Moeders zel- ve zig zeer naauwkeurigmoeten wagten voor alien fchyn vanNaa'mzugtenaller- lei eenzydige Onderfcheidingen. Eindelyk, moeten de Ouders zig zeer fterk verzetten , en eene groote Op- fchudding maaken over alle Laaghe- den, valfche Ontfchuldigingen, Vein- zeryen en Leugens ; want het gering- fte 94 ZEDELYKE OPVOED1NG. fte jokkcn , /ten aanzien van het on- derwerp , heefc altoos de natuur van Eerloosheid en Leugen,in jonge Kin- deren ten opzigte van hunne volmag- tige Oucleren, wanneer deeze, ingoe- dcn Ernft, vraagen, om de Waarheid te verneemen. En 5 om dit werk te bevorderen , moet men wederom ee- ne groote Infchikkelykheid betoonen, op eene openhartige Belydenis van Schulden. TWEEDE AFDEELING. Over alle dceze Zaaken , kan men gemakkelyk eenige ZedelefTen voor- draagen ; doch daarmede zyn de Kin- deren nog geenzins gewonnen. Zeer veele Arheid en Ceduld moet men be- fteeden , om dit alles kragtdaadig in te fcherpen : en hiertoe zyn eenige Hulpmiddeleir noodig , welke wy nu nog afzonderlyk zullen voorflellen. I. 't Is de voornaame Zaak , dat de Ouders deHarten der Kinderen aan zig naauw verbinden , en de twee groo- te Werktuigen van Ontzag en Liefde op ZEDELYKE OPVOEDING. 95 op hunne zyde trekken. Doorgaans wordt een van beide , Ontzag of Lief- de , gewonnen , ten kofte van de an- dere , naar den yerfchillenden Inborft en de Zeden der Ouderen : en het is bezwaarlyk te bepaalen , welk verlies nadeeligft zy te agten. Die agterhou- dende wrange Straf held , welke alle Lugthartigheid wegjaagt , en de Ouders altoos tot eenen Overlaft maakt voor de Kinderen , fchynt nogthans erger te zyn, dan de al te groote Gelykftel- Img: doch dieftuurfcheStyfheid fchynt ook thans meer ouwerwets te worden; zo dat befchaafde Jieden ,. boe langer hoe meer , tot milde Zagtheid neigen. Ontzag en Liefde zyn egter beide noo- dig ; doch de groote en bezwaarlyke Konft beftaat in ze wel te temperen, naar de verfchillende tydperken. Eerft, moet het Ontzag meeft werken ; daar- na, de Liefde; en, wanneerze volwas- fen beginnen te worden , moet de ge- biedende en gezag- voerende Vader de gedaante en het aanzien zoeken te ver- krygen van ' eenen .hoog - agtbaaren , overleggenden , raadgeevenden en aan- genaamen Vriend; hy moet gedenken, dat zyn humeur nu reeds zo veel ver- fcho- 9(5 ZEDELYKE OPVOEDTNG. fchoten is , dat hy zig zelven fomtyds wel een weinig mag wantrouwen , in byzondere gefchillen met de Kinderen; vooral , indien hy zig anderzins over- tuigd houdt , dat het deezen over 't algemeen met ontbreektaan Verftanden Deugd : doch , voor dien tyd , moet men het Ontzag en de Liefde zorgvuldiger te (amen zoeken te houden. Geduu- rende de tertte Kindichheid , moet 'er zeekerlyk groot Ontzag weezen; doch, naar maate zy verdcr koomen in jaaren en befcheidenheid , moec het veeleer beftaan in Agting , dan ,in Bevreesd- held : en dus is het Ontzag beftaanbaar met de vertrouwelyke , gemeenzaame (.Jencgenheid der Kinderen , die in^ge- lyks ongekrenkt moet blyven. In het ernftige , moeten de Ouders , deswe- gen , altoos ernftig blyven , zonder ooit , door fmeeken , hunne waardig- heid te verzaakcn ; en zy moeten hunne eens - gegeevene Beveelen of Voorftellen onverzettelyk vaitbouden, zonder , daarin, immermeereenige moei- te te ontzien ; hoe nietig ook deonder- w^rpen , en hoe ongenegen zy mogten z\r\ tot het verwekken van beroerien. IN ooit moeten Kinders ondervinden , datze , ZEDELYKE OPVOEDING. 97 datze, doorhuilen, dwingen, ofzelfs door onheufch aan te houden met ver- zoeken , lets verwerven : niaar het be- hoort eene onfchendbaare Wet te zyn , dat zulks alleen genoeg is , om alle Hoop volftrekt te vernietigen. Maar dan moeten de Ouders ook tevens zorg draagcn , dat de Kinders hen nimmer angftig vreezen , dan alleenlyk in 't ge- val van moedwillige Ongehoorzaamheid; op dat hunne Eerbied teder zy , en zy zeer aandoenlyk mogenworden wegens het Genoegen of Misnoeg^n , de Vro- lykheid of Droefenis van hunne dier- baare Ouderen. Om zig , nu , toe zulke geliefde Vertrouwelingen te maa- ken van hunne eigene Kinderen , behooren zy hen duidelyk te overtui- geri , datze hen niet behandelen vol- gens een willekeurig Gezag : daarom is het beft , alle onfmaakelyke beveeleu ten minften d^nmaal , te bcredeneeren , althans nadat de zes of agt eerfle jaaren zyn verftreeken ; om de Billykheid der Geboden te doen rnerken , indien zulks gevoeglyk kan gefchieden ; en , wan- neer de zaak het niet coelaat , zig ? by de Kinderen , daarop te beroepen 9 dat- ze nog niet bekwaam en bevoegd zyn , IX DccL G oiu 9 3 ZEDELYKE OPVCEDING. om de redenen te begrypen; welke be* tuiging de Kinderen , die dus gewend zyn , in de byzondere gevallen , by wyze van Uitzondering, zeer wel zullen gcloo ven. Ook is het beft , zig doorgaans nice te weigeragtig te becooncn. Het vol- ftrekt weigeren kan mendikwilsbeipaa ren , alsze iets begeeren , dat niet zo zeer onbehoorlyk is , als wel eene dwaaze Zinnelykheid , door hen , op eene vrolyke manier , vaft te zetten wegens het niet kunnen aanwyzen van zulke redenen , als him verzoek zou- den behooren te billyken : dit kan men inrigten op zulk eene wyze , datze zig fchaamen , daarop verder aan te hou- den , en van zelve van het ftuk geraa- ken. Dus heb ik een Jongetje van ze- ven jaaren , door een vry langduurend , geduldig en vriendelyk praatje , ge- lukkig ontheven van de reeds inge- wortelde noodzaakelykbeid om altoos een brandend licht op zyne kamer te hebben , om geruffc alleen te kunnen flaapen , zonder vreeze voor yslyke nagtgezigten. De fchaamte van daar- over langer te redentwiften , drong hem cindelyk , zyn beft t^ doen , om de zotte benaauwdheid te overv/innen ; 'tgeen, ZEDELYKE OPVOEDING. 99 't geen , in weinige weeken r gehecl was afgeloopen. Men behoort , met Onderfcheiding , door de vingeren te zien , 't geen eigen is aan'de natuur , in de vroegere jaaren ; om het Kin- derlyke in te fchikken , de fchulde- looze vermaaken niet ruwelyk te ftoo- ren ; maar fomwylen voort te helpen , en in dezelve deel te neemen. De Berisp- zugt is ten uiterften onbehoor- lyk ; want , behalven dat het geduu- rig bedillen de Kinders fomtyds ge- melyk > en fomtyds neerflagtig maakt 9 verbreekt het die kragt , welke zo zorgvuldig gefpaard moeft word en; de invloed wordt gefpild ; de Kinders worden gewend aan dat eentoonig Ge- talm , en verliezen de agting en liefde tot de Ouderen. Het blykt deswegen , dat zy 'behandeld moeteii worden met eene voorzigtige Vrien- delykheid ; om te weeg te brengen , datzc nergens zo vrolyk , zo geruft , zo vry en min fchaarnagtig zyn , als in het byweezen der Ouclers ; datze zul- ke groote Vertrouwelingen niet vin- den , zelfs onder hunne Eevenjaari- gen, datze geenerlei Geheimen'by zig G 2 hou- ico ZEDELYKE Ol'VOEDlNG. houden ; maar alle innerlyke gedagten en dwaaze beweegingen onbefchroomd durven blootleggen ; want hct is van zeer groot belang , dat. die Opwellin- gen , eerft , tot de Ouders gebragt wor- den , die dus altoos kunnen zien in de zielen der Kinderen , en aldaar tydig leezen , welke nuttige maatregelen zy dienen te beraamen. II. Dit Middel in de hand hebben- de , zal men de Jeugd ligtelyk kun- nen leiden , en weinig moeite vindeh 9 onr zig we! te bedienen van den aan- drang der Belooning en Beftraffing. De Redelykheid 9 namelyk 9 van ee- nig bevel overtuiglyk getoond zyndc , moet men hen nimmer bekoopeh , fchoon men hen welonverbondenmag beloonen ; en men moet hen zeer zelden bedreigen ; maar het eerbiedend Ont- zag en de Liefde doen werken. 't Is eene gewoone misflag, dat de Ouders zig te zeer gewennen tot den ftyl van Grootfpraak , Ophef en gemaakte Ver- wondering , by allerhande onverfchil- lige dingen , verficrfelen en fpelen, Dergelyke Uitroepingen moeften dus nice afgebezigd , maar meer gefpaard wor- ZEDELYKE OPVOEDINC. 101 worden voor him Zedelyk Gedrag , waarin niets ongemerkt of koelzinnig moet overgeflagen , maar het goede van het kwaade , het eedelmoeclige van het laaghartige zeer kragtig onder- icbeiden worden. Kwytenze zig lof- felyk 9 daar het hun moeite koft ; zo koomt de Vertooning van ongemeene Blydfchap tc pas , als over eene zaak van groote Aangelegenheid ; en , by het wangedrag , moet men zig bedie- nen van Droefenis , van bitter Beklag, en het magtig middel van Befchaaming aangrypen , 't welk traanen kan uit- perflen van een ongeveinsd Leedwe- zen (A). Zo de Ouders waar- lyk wenfchen het beginzel van Deugd te verhefFen ; zo ze hartelyk verlan- gen , dat 'er allengskens ook regte in- drukzels van werkzaame Godzalig- heid by hun krooft mogen huisves- ten ; - - dan behooren zy , onder het pryzen en laaken , voor hunne Kin- deren 3 het altoos aan te merken als bet (/O PudorJ & Liberalitate IWsros retlusre. Satins ejje credo , auam Mdv. TE.R. Adelph. Aft. I. Seen, i. ZEDELYKE OPVOEDING. het allcrvoornaamfte, clat alle die han- delingen ook van God gezien worden. By het crnftig pryzen., is het uitftee- kend heilzaam , dat de Ouders zig , hunnentwegen , zeer verheugd toonen wegens de Goedkeuring van den He- melfchcn Vader; terwylzehun, in de Betchuldiging , voorhouden , hoe ui- termaaten flegt het zy , eenig Misnoe- gen te geeven aan het hoogfle Wezen, hunnen Schepper , hunnen Weldoe- ner en Zaligmaaker ; en hoe zy zig over hen zouden bekommeren 9 in- dienze met van gedrag veranderden. Dit zal aldus , niet alleen in de byzon- dere gevallen , een allerkragtigft drang- middel geeven tot gehoorzaamheid nan de begeerte der Ouderen ; maar ook de kennis aangaande den Gods- dienft praktikaal maaken ; het zal hun die vereifchte hebbelyke Gevoeligheid des Geweeteus toebrengen, welkehen, in 't vervolg , raoct wapenen tegen de drogredenen der Vrygecften ten aan- 2ien van het praktikaa/e ; - - en alzo, onder de menfchelyke middelen , on- vergelykelyk meer uitwerken, dan het van buiten leeren van verfcheidene Cate- ZEDELYKE OPVOEDING. 103 Catechismen : mits men zig ondertus- fchen onthoude van zogenoemd heilig bedrog en van alle bygeloovigheden , die her goede naderhand wankelbaar zouden kunnen flellen. Dee- ze zagte. Middelen zullen doorgaans voldoen , indien de Ouders dezelve maar vlycig en vcrftandig aanwenden; en , zo lange deeze toereiken , zyn alle andere middelen geheel verwerpe- lyk. Ondertuflchen kan het, nu of dan , te pas koomen , dat de Ou- ders moeten overgaan tot Bedreiging en Tugtigingen : doch dit moet alleen- lyk gefchieden over eene Hardnekkig- heid ,, . die onbuigzaam blyft , in weer- wil van ' volkoomene Overtuiging ; nooit over reeds gepleegde Boo'she- den ? zo 'cr geene Bedreiging is voor- afgegaan ; en niet dan zeer zeldzaam over eene Agteloosheid , welke niet is. te geneezen ? door herhaalde waarfchu- wingen. In deeze verdrietigeGevallen, moeten alle Ouders zig gewaarfchuwd houden , datze nimmer onbedagtzaam dreigen ; maar wel degelyk vaft ftaan in hun voorneemen ? om het gewiffe- lyk te volvocren , en datze nooit be- G 4 gin- ZEDELYKE OPVOEDING. ginncn met "de ftraffe , zonder een on- wrikbaar befluit om zeekerlyk te over- winncn; waiitanderfins is hetkaftyden nict allcen vrugteloos ; inaarookverag- terend en ten uiterften.nadeelig. Voorts, mdet dit geichieden zonder eenige Gramfchap, en met de betooning van Droefhcid; op datze merken, hoehet ouderlyk hart hier over kerme; terwyl men tevens zorg draagt , dat de Kin- deren dan nergens Heul, Vertroofting of beteren Toevlugt kunnen vinden , dan by hunne eigene Ouderen. --- LOCKE heeft hierover breed ? op ver- icheidcne phatzen. III. Maar , wyders , om den In- yloed te behouden , en cle Volgzugt ten goede te wendcn , moeten de Ou- ders zelve goede Voorbeeldengeeven , zig fonnyds eenig bedwang opleggen , en vooral zorg drangen , dat cle Kin- ders geene onderlinge Verdeeldheden mevken. 'er Moet eene groote Deftig- hcid , in veele opzigten, bewaard wor- den , in de tegenwoordigheid der Kin- dcren ; en , daar zulks niet kan ge- ichieden , dient men dezelve te rug te hou- ZEDELYKE OPVQEDING. 105 houclen of vveg te zenden. Men loopt groot gevaar en heeft ongelyk meer te vreezen 9 deeze kleinen te ergeren , dan agtbaare bejaarden (/). Daarom moet men,- in him bywezen, fommige Vryheden beteugelen , zig ontho'uden van lugtige Aanmerkingen over 't geen de Kinderen moetenbefchouwen als eer- waardig en Godsdienftig, voor zover- re zy nog niet juiftkunnenonderfchei- den , en men behoort niet tefchertzen over Oncieugden, welke zybedeesdelyk moeten verfoeijen. In deZeden, moeto men naauvvkeurig op het Eerbaare let- ten ; om alle welluftige denkbeelden , zo veel mogelyk is 9 te vertraagen , en de kuifche fchaamte ongefchonden ^e bewaaren , zo wel in de Zoonen als in de Dogters ; en zekere kwifli- ge Overdaadigheden opzettelyk myden; dewyl de Kinderen dezelve meermaa- len tot Tegemverpingen omkeeren , en dewy] de agtervolgende Geflagten doch geftadig verder in Weelde vooruitfpat- ten. IV. Kin- jfO Maxima debetur Pusrh Rsvsrsnti?.. Si ne tit puorl contempferis JUVEN. Sat. XIV. G 5 i o<5 ZEDELYKE OPVOEDING, IV. Eindelyk. Dit alles zou fom- tyds vry \vcl kunnen gelukken en toe- reiken , indien de Kinderen altoos ver- keerden onder het oog der Ouderen, indien deeze hunne Veranderingen van flap tot flap konden iiatreeden > en niets anders te doen hadden , dan alleen de Opvoeding te bezorgen. Doeh hieromtrent zyn de Uitzonde- ringen en Gebreken menigvuldig; en dus moeten wy , ten aanzien der al- gerneehfte Afwykingen , nog gevvagen van eenige te- regt - brengingen en Te- gengiften. Hoe meer de Ouders zig verledigen , om him Krooft te houden onder him eigen opzigt, hoe heil- zaamer het zeekerlyk is voor de Kin- deren. In 't voorbygaan , heb ik we r gens de Koft - Schoolen alleenlyk te zeggen , datze my beeter voorkoo- men , dan de Ouderlyke huizen , zo als dezelve by de meeften metterdaad gefteld zyn ; maar zeer veel flegter dan dezelve , indien de Ouders zig gedraagen volgens goede Voorfchrif- ten. Dat de Kinders zeer vroeg met Speelmakkers verkeeren , zelfs die minder deugdzaam zyn en krakkeel- zug- ZEDELYKE OPVOEDING. 107 zugtig , heeft zyne nuttigheid , orfi him de Eigenzinnigheid te ontwen- nen , en hen buigzaam infctjikken te leeren : doch , zonder toevoorzigt , loopen zy altoos gevaar van Ontftee- king ; dewyl een ieder der Makkers zyne onbehoorlyke kundigheden en gevoelens kan mededeelen ; waardoor- ze de befraettingen op elkanderen overplanten. -De Vaders moelten Vrienden voor hen tragten op re fpeu- ren , en na te vorfchen , hoe ze den tyd te zamen doorbrengen. Zy be- hoorden Oppaflers te hebben , tot dac hunne eigene beginzels gezer.zyn, die de fchaamte , bet afgryzen en de verontwaardiging opwekken , alsze gemeenzaamer bekend worden met de Ondeugden ; zynde dan reeds voor- zien met wapenen , die de aanvalleii der Verleidingen kunnen- tegenhou- den. Doch het is onmoge- lyk 5 dit alles altoos zo effen te bezorgen en naauwkeurig te beletten. Ook kun- nen deOuders hen nier onttrekken aan de Huisgenooren en him eigen Maag- fchap; aan de genen , die koomen en gaan 3 wierBermhartigheden niet zelden wreed ZEDELYKE OPVOEDING. {vreed zyn en hen bevlekken ; zo datze dikwils toevallig iets ver< ncemen , 't wclk geweerd moeft wor- den. Insgelyks mag men wel ftaac maaken , dat dc Dienftboden hen nu of dan ontftellen, door vertelzels van Spooken , zelfs alfchoon men daarop de firaffe van Wegjaaging heeft ge- dreigd ; zo dat de Rinderen onderhe- vig worden aan Schrik , aan naare Droomen en Verbeeldingen , waarvan de Verftandigften zelve duurzaame Overblj T fzels behouden. Het befte , dat in deeze Verlegenheden nog kan gefchieden , is de Rai- ders maar rondborftig te onderhou- den over de heerfchende Misvattin- gen en Zwakheden van alle zulke per- foonen ; om derzelver nadeelige Raad- geevingen , Inboezemingen en Voor- beelden verdagt te doen worden by de Rinderen ; en om hun eigen aan- zien en geloofwaardigheid te flaaven ; zynde het doch nuttigft , dat jonge Kinders hunne Ouders aanzien voor de wyften en beften der Stervelingen. Doch , voor zo verre dit ondertus- fchen aanleiding zou kunnen geeven tot ZEDELYKE OPVOEDING. 109 tot een liefdeloos Oordeel en het ver- agten der naaften ; zo moet men de Deugden dier menfchen insgelyks ver- heffen , en de aangewezene gebrekeii wederom wac bevvimpelen , dezelve toefchryvende aangebrekkig ondervvys, eenen . ongelukkigen (land of geaart- heid ; zo dat die medemenfchen veel- eer beklag dan verfmaading verdienen ; terwyl zy zelve veel pnverfchoonly- ker zouden weezen, indienze zig den- zulken gelykftelden of hen navolgden , voor zo verre zy het voordeel van bee- tere onderregting ontfangen. Dit alles moet men nog verder trekken , wanneerze veertien of vyftien jaaren bereiken. Is uw Zoon natuurlyk zagt , ftil en fchuldeloos van Inborft , zo dat by de Aanvegtingen naauwelyks ge- voelt ; of blyft by geduurig onder uw oog en aan uwe zyde ,, zonder in vry- heid losgelaaten te worden ; dan vindtzig alle5gemakkelyk 5 uit bet reeds verhandelde. Maar, heeft het tegenge- ftelde hiervan plaats , dan kan by niet langer een Kind blyven in het ver- Hand ten aanzien van het booze : daar- om moet gy zelf hem het Bederf maar ont- no ZEDELYKE OPVOEDING. ontvouwen , 't welk in de waereld is ; hem fterken en behoorlyk uitruften tegen die Smaadheden , welkehy, uit hoofde zyner eenvoudigheid en onno- zelheid , nu en dan, te wagten heeft van de baazen in guiteryen , de door- leerden in ondeugd , en de welfpree- kenden in flordige taal. - De meergemelde Schryver der Emile heeft zeer wel aangemerkt , dat de verkee- ring in de befchaafde maatfchappy de Luften der Sekfen , doorgaans twee of drie jaaren, vervroegt, dat de Ver- beelding vooruitloopt, en alzo het Ge- voel ontydig opwekt ; in plaats dat het traager natuurlyk Gevoel de nog flaa- pende Verbeelding behoorde wakker te maaken. Dus beginnen de heime- lyke Luften op te wellen , voor dat veele Ouders het weeten. Deeze zaak vereifcht , daarorn , eenige bedenking \ vooral , naardemaal de Ontugt , in dee- ze tyden , alrhans niet fchynt af te neemen ; fchoon de Dronkenfchap meer geweeken is naar de laagfte ftan- den. Stellen zy de vraag van waar koomen de Kinderen ? te vroeg voor ; dan moeten de Ouders hen uit- ftel- ZEDELYKE OPVOEDING. in ftellen , zo als reeds is gemeld , eft hun meteen voorhouden , dat nie- mand hen zo zeer bemint , dat nie- mand zo bekwaani en gewillig is , om hen , wanneer het tyd wordc , te ver- lichten , als zy zelve ; weshalven zy clienen te begrypen , datze niemand , buiten de Ouders , daarover maeten vraagen ; te meer , wylze dan ook nog voor befpotting hebben te vreezen. Alsze wat verder koomen , vermenig- vuldigen de Verzoekingen ; ^n de Ou- ders moeten, ten deezen opzigte, hun- ne Oplettenheid verdubbelen ; om hen te wapenen tegen de ongekende Ge- vaaren. 't Is fomtyds bezwaarlyk te bepaalen , of en wanneer het heilzaamft zy , de Verzoekingen bekend te maa- ken ; dan of men dezelve tot het ui- terfte zorgvuldig moete bedekken. Dit is zeekerlyk onderfcheiden , naar de Bekwaamheid der Ouderen, en de Ge- fteldbeid der Kinderen. Doch , over 't algemeen , fchynt het zeer verre veiligft , dat verftandige Ouders zelve die zaaken ontvouwen , welke doch eerlang ten vollen gemerkt zullen wor- den. Zelfs zyn fommigen van gedag- ten, ii2 ZEDELYKE OPVOEDING. ten , dat men alle Verborgenheden moet ontfluiten, en dat men, in de waarfchu- wende Verwittigingen , zyne Vooruit- zigten niet te verre kan uitftrekken. Over't geheel, is, dan, het openbaaren beft ; dewyl de Ouders alles kunnen voordraagen met de vereifchte Deftig- heid en op eene gefchikte Wyze; 't 'welk bierin van merkelyk gewigt is ; want men bevindt dikwils , dat de re- deneeringen der Ontleed - of Vroed - kundigen de Verbeelding zo niet ont- vonken , ' als de fnaaklche Dubbelzin- nigheden. Ook worden ? er dan ty- dige Vermaaningen en gepafte Waar- fchuwingen bygevoegd , die nadruk kunnen behouden , en bezwaarlyk van elders verwagt kunnen worden. BESLUIT, ZEDELY'KE OPVOEDING, 113 B E S L U I T. Met traagen gang , is myne penne, eindelyk , tot hiergekoomen, heb- bendc ik haar meermaalen opgehouden, nooit door gebrek aan invallen , die wanragtig en nuttig tcbeenen ; maar door de moeijelvkheid der Verkiezing uit de talryke fehaaren der denkbeel- den, en bet befchroomd- maakend be- zef van bet gewigt der zaak ; dewyl , in de [eugd , die gedugte Crtfes gefchie- den, welke de uiteiile Omzigrigheid in de Bediening vereifchen , z elf's wanneer men zeer gerull is wegens de Deugd der Geneesmiddelen , de ontzaggehke L ] itvvyzingen of Ontfcheidingen , welke veele hoedanigheden bcOidchen , van welke bet Lot , in den geheelen Leeftyd , en mogelyk in de Eeuvvigheid zelve , grootelyks 7.al af hangen ; en dewyl de Upvoeding daaromrrcnt wel veelkan afdoen ; maar egter zo zeeker niet gaat , IX. Deel. H als i-i4 ZEDELYKE OPVOEDING. als de bewerkingen der lydende Lig- haamen , welkcr inwendige gefteldheid genoeg bekend en beftendig is. . Zeekerlyk is 'er , volgens de opgaa- ve , gehandeld over het Befluur van Verftand en Hart ; het Doelwit is wel te zien , in al het voorgeftelde , en geen twyfel , of het Kind, dus met- terdaad opgeleid , is gelukkig voor zig zelven , en nuttig voor anderen. Ariflus is wakker , weetgierig., origi- mel in het onderzoeken, als eenNieu- weling onder de Aard- burgers. Hy weet de dingen in den grond , of hy begrypt , hoe veel 'er aan zyne Ken- nis ontbreeke : hy is doordringend , onbelemmerd van oordeel, ryk in vin- dingen , en weet orde te brengen in zyne gedagten. Deeze begaafdheden zyn zo verre gebragt , als de Men? fchelykheid toelaat ; om datze lang- zaam groeiden, volgens de faaifoenen der wyze Natuur , altoos geeerbie^ digd door de dienftbaare Konft. Bui- ten de flaafagtigfte ftanden , kimt gy geen werk , geen bedryf 9 geen be- roep of levens-ftaat aan wyzen , waar- in dit hem geen voordeel kan geeven. Hy ZEDELYKE OPVOEDING. 115 Hy is wezenlyk ervaaren in de dier- baare kennis der Godsdienftige Waar- heden: deeze pryzen zig by hem aan, naar. gelang van haare innerlyke waar- de : hy denkt 'er over met luft, met ernft, metgevoel, als een belanghebber. Het verwaarloozen van dezelve, de bittere Parcyzugt en de halftarrige Vooroor- deelen zyn onder die Verfchynzels 9 welke hem meer verfteld doen ftaan , dan alle andere Verkeerdheden onder de Zonne. De zedelyke Schoonhe- den bekooren zyne aandoenlyke Ziel boven alles. De Smaak is doorgaans keurig en zuiver. Zyn Geefl is be- kwaam tot werken , in ftaat om veel af te doen , zonder zig te verfly ten. Hy vervangt zyn hoofdwerk door Uit- Ipanningen , die der menfchelyke na- mure waardig zyn, altoos onfchuldig en veeltyds nuttig; - - en deeze fraaije vermaakelykheden bieden ziggeduurig aan , in zulk eenen overvloed , dat hy gevaar zou loopen vantezeer be- vangen te worden door Geldzugt , indien hy , voor geld , eenen nieu- wen aankoop konde doen Van vrye iiuren 3 en , hy wordt ilaag ryker in H 2 uit- ii6 ZEDELYKE OPVOEDING. uitgezogte Kundigheden , met de toe- ' neemende j^aren. Zyn Hart , zyne IMeigingen en zedelyke fJevoelens hebben dien Zwaai , die Kragt , dat Kevemvigt , die Kevenrecligheid en Onderlehikking , welke 'er vereifcht worden , om , under goede niet alleen , maar ouk under rain volmaakte , en zeer verlchillende Menfehen , geduu- rende het grootfte gedeeke van 6- ne eeuw 9 zo te verkeeren up Aar- de , als meeft geichikt is ter bevor- dering van het onderlinge Welzyn ; terwyl het gantfche beluop van al- les zyne eigene Ziel inmiddels ue- fent en vourbereick tot eenen onfterf- lyken Staat. Die gunftige merken werden ingedrukt , toen de Ziel nog geheel week was ; ze groeiden zoeu vuerig, en werden bevettigd te gelyk met den aanwas zyner vermogens ; eeveneens als de Letteren , die ge- fneden worden in de jonge Boomen. IJy ontfing , als 't ware , eenen na- tuurlyken Afkeer van de Ongeregtig- heden , eenen vallgegroeiden Schroom vor het Kwaade , en eene kielche Tederheid des Ceweetens , gepaard met ZEDELYKE OPVOEDING. 117 met Kloekmoedighcid ; wclke de befte Beboedmiddelen zyn , tegen al- les , wac ontreinigt. Hy verkeeg ee- nen hebbelyken , en als aangeboore- nen Aandrang tot de Deugd , die beft geichikt maakt tot bet voortbrengen van veelerlei gewenfchte Vrugten ; want de Menfchen worden doch meer bettuurd , door gewoon - gcwordene Aandoeningen des Haiten , dan door koele Begrippen des Verftands , die doorgaans los blyven , zonder dit fteunzel; maar kragt bckoomen, door die Gefcbiktheid van Ziel , welke de Opvoeding moet geeven , en welke Geneigdhcden zig, by Ariftus, nu uit- fpreidcn in duizend minzaame byzon- derheden, in den ommegang en allebe- trekkingen; welke byzonderhcden on* middelyk in het oog loopen, en waarvan de beknopte aan wyzing ons te verre zou vervoeren. Zyne Neigingen hebben , van Jongs af , geleerd , zig zelve te buigen naar den wil van anderen : nu ftaanze altoos gereed , om te gefaoor- zaamen aan haare eigene Reden , welke thans opvolgt in die Heerfchap- PY J zy beveiligt zig ligtelyk op haa- II 3 ren iiS ZEDELYKE OPVOEDING. ren wettigen Zetel , terwyl de Onder- daanen reeds onderwerpelyk zyn ge- worden , en zy brengt alles tot dien Bloei en Volmaaktheid , welke-, by mogelykheid , in den Menfch kan vallen, : Dus twyfel ik niet , of 'er is ter zaak geredeneerd over de bedoelde StofFen. Maar het Voorftel was inderdaad, om, uit eene onnoemelyke menigte van goede Bedenkingen , de allerbefte uit te zoe- ken, die tevens onderling beftaanbaar zyn , met de meefte mogelykheden en de minfte flrydigheden in de aan- wending, cm diezelfde bedenkin- gen , in het opftel , welvoegiyk te fchik- ken 9 en dan te famen te dringen binnen de paalen eener Verhandeling tot eene Proeve. ~ Is het Beftek hier goed ? Is de Stand en Afineeting van elk Deel afgepaft naar zyn gebruik 9 en eeven- redig aan zyn gewigt ? Is het toe- laaten en verzuimen der StofFen , het uitwerken en flaauw aanleggen met oordeel gefchied ? en is alles eeven* wel nog meeft bezwangerd gebleven met toepafTende Afleidingen , voor het grootlte Getal derLeezeren? ^ Dit ZEDELYKE OPVOEDING; Dit moet uitgewezen worden , doos de faamgevaegde beoordeclingen der bedrevene en onpartydige Mannen* Ik heb het bezwaarlyke gevoeld , in dit alles te ontwerpen. Ik zie dai- delyk, dat een Huisvadcr, die zynen ttiak van naby befchouwt, die denzel- ven in concrete , omtrent de Irtdwid,ia., overziet, beraaraende, hoe hy dekun- digheden te , pas ^zal brengen , in .de voorkoomende gevallen , omtrent zy- ne kinderen:,; en-.die\alles gele^zen heeft, wat ooit is ge-fcbreven ,- dat zulk een Huisvader nog zeer zou wenfchen om een uitvo^rig:Gefchrifc, gepaft naar zynen Leve.nsftand.en zy- ne byzondere Oogmerken. Enik ben verzeekerd , dat hy ,, na zulk eene nadere Onderregting , eevenwel nog een groot Uitvinder zou moeten bly- ven , en fomtyds byna rnismoedig kunnen worden; ten.minften indien hy zig , in zyne Gebeden 4 , niet op- beurde door de hoop , dat God den Wasdora zal geeven. Dit ver- mindert geenzins de Nuttigheid dee- zer algemeene Opftellen ; maar het toont ? dat verfchillende Hoofden hier over fso ZEDELYKE OPVOEDING. over mocten blokken ; dewyl elk zy- ne eigcne Plaatzing hecft , en het voorwerp belchquwt , uit eenen by- zonderen Oogftand. De verfcheide- ne Schikkingen , het verzetten van den Nadruk , en alle de Ongelykhe- den van het gezond verftand der ver- fchillende Schryvers moeten elkan- deren helpen in de toepasfing. Daar- om , gelyk ik hoop , dat het voor- geftelde anderen zal kunnen dienftig weezen ; zo wenfch ik ook , gee- ne mindere Verlichdng te mogen ont- fangen, over een Onderwerp van zulk eene uitgeftrekte Aangelegenheid, van die Medearbeiders , welke hunne be- fchouwingen thans der Maatfchappy overleveren. Am ft. 31 Dec. 1764. (III.) ( III. ) A N T W O O R D '/ OP BE V R A A G: Voorgefteld door de Holland fche Mtiatfchappy der Weetcnfcba'ffen , ce Haarlem: HOE MOET MEN HEX VERSTAND , EN HEX HART VAN EEN KIND BESTIE- REN, OMHET, TEN EENIGEN TYDE, EEN NUTTIG EN GELUKKIG MENSCH TE DOEN WORDEN ? DOOR H. A. C H A T E L A I N. Wien , op dit Antwoord , ten blyke van agting , eene Zilvere Medaille is toegeweezen. R 6 P O N S E a L A QUESTION, propose par la SOCIETE r^E HAARLEM, , eQ gard a la Maniere dont on dolt cuhiver /' EJprit &? h Ccsur des En fans , pour qu Us deviennent des Hommes utiles & heureux. Par H. A. C H A T E L A I N* A State. $ VERHAN DELING OVER D E Z E D E L Y K E OPVOEDING, *t /^1 een de Opvoeding der Kirictereti \J~ betreft, is van de algemeenfle , zoo wel als grootfte nuttigheid. Ver- handelingen over deeze ftoffe zullen R E p o N s E a L A QUESTION propose par la Soci&tt de Haarlem , eii a la Maniere dont on dolt cultiver FEfprit ? fo Cceur dcs Enfans , -pour qu Us devienncnt des Homines utiles & bsureux* Ce qui concerne T Education d^s Enfans , eft d^ la plus gnrale, commc de la plus grande uti- Hte. Des Ouvragcs fur cette mature ne~ feront n6- A a 4 IH. VE-RHANDELING OVER nogthans alleen geleezen worden door die foort van luiden , in allerlei Staa- ten , die weeten te denken. Voor zul- ke luiden nu behoeft men niet uitvoe- rig te zj r n. *t Is genoeg bun een ont- werp van Opvoeding aan te bieden , beftaande uit raadgeevingen , die elk verftandig Leezer 2al tocpajjen , ploojen of inkorten , vo/gens de jaaren der Kin- deren, die opgevoed moeten worden, hunne bekwaamheid* hunkarakter, hunnen loeftand , en de oogmerken , die men zig met hun voorflelt. Deezen voet heb ik derhalven gehouden in dit Antwoord , op de Vraage , voorgefteld door de Maatfchappye te Haarlem , no op ens de manier 9 waarop men het verfland en '/ hart der Kinderen moet be{lieren , op dat zy nuttige en gelukkige Menfcken moogen worden. Dan , anmoins 10s que par cet ordre de gens , dans tons les 6tars , qui favent penfer. Pour de teiles gens , de grands details ne font pas neccifaires. II Aiffit de leur pr^fentcr un Plan d 5 Education par voye de ConfeiJs , que chaque Le6teur intc'lligcnt appltquera , on tnodifiera , ou reduira felon I'dge , la capacite , In ca- ra&ere , la fituation , &; la deftlnation des Enfans qu' il s'agira d'elever. C'efl la methode, que Ton a fuivie dans cette Re"ponfe ^ la Queflion , propofee par la . Societe d' Haarlem , eu ^gard a la Maniere , dont on doit i'efprit jf le ccsnr des Enfans > pour qu'ils devien- t Hommes utiles fcf 'beureux* Mail DK ZEDELYKE OPVOEDING. 5 Dan , voor zoo veel , --aan- den ee- -nen kant , de beftiering van het ver- ftand en 't hart der Kinderen vsoraf eenige kuncligheden en gefchiktheddn vordert in de Perfoonen op welken dceze gewigtige zorg ruft ; en dewyl , aan de aridere zyde , de verhandelin- gen over de Opvoeding , die het licht zien , luttel zeggen van derzelver aan- hang en vervolg , heeft de begeerte , om'nuttig te zyn" ? my bewoogen , hier dceze verfcheiden voorwerpen in aan- merking te neemen.. Zoirder eene net- te kennis van 't geen 'er tot eene goe- de Opvoeding vereifcht wordt in hun , clien dezelve betrouw,d is , zullen de Kinders kwalyk opgevoed worden, en hunne Opvoeding zou niet voltooid zS 7 n , indien derzelver aanhang en ver- volg verwaarloosd wierden. *&> Mais, comme d'un cote, la culture de Tefprit&da cdeur des Fnfansdemandepr^alablement de.s Jumieres & des difpoiitions dans les Perfonnes chargees de ce foin important ; & que d'autre part , les Ouvrages ftfr ^Education difent peu de chofe de fes dependan- ces & de fes iuites , le defir de fe rendre utile a ei\- gag6 a confiderer ici ces divers objctsJ Sans une connoiflance exaSe de ce qui eft requis , pour la bonne Education , en ceux qui s'en chargent , les "Enfans feront mal ^levez ; & leur Education ne fe- roit pas achevee , fi on en negligeoit les dependan- ces & les fimes. 4 ' On 6 III VERHANDELING OVER Ik befcbouw derhalven de Opvoe- ding in drie verfcheiden betrekkingen : I. IN BETREKKING TOT DE PERSOO- NEN , WELKEN ZY BEVOLEN IS. II. IN BETREKKING TOT* DE PERSOO- NEN, WELKEN ZY TEN VOORWERP HEEFT. III. IN BETREKKING TOT EENIGE ZAAKEN , DIE EEN VERVOLG VAN DEZELVE ZYN. I. DE On cpnfidere done T Education fous trois faces diflferentes : I. RELATIVEMKNT CEUX QUI N so NT CHARGEZ. II. RELATIVEMENT k CEUX QUI EN SONT LES OBJETS, III. RELATIVEMENT CE QUJ EN EST UNE SUITE. I. L'EDU- op ZEDELYKE OPVOEDING. 7 I. DE OPVOEDING befekouwd in betrekking tot de Perfoo- nen, welken zy bevolen is. i . De Znrg van de Opvoeding der Kindc- ren is een onvermydelyke pligt. Is iemant Vader ? Hy moet de pligten van een Vader wilien volbrengen. Hy moet zyne Kinders toewyden aan God , bet Vaderland , en de Maat- fchappye. Hy moet zig benaarftigen ter verkry- ging van de noodige kundigheden en begaafdheden. Hy L' EDUCATION oonfiderfe relativement a ceux qui en Jont charges. i. Le Join de f Education des En fans eft un devoir indifpenfable. Eft -on Pere ? II faut vouloir en remplir les devoirs. On doit confacrer fes Enfans Dieu, a la Patrie, & ^ la Societe. Ib faut travailler ^ acqu^rir les lumieres , & les ta- lents requis. A 4 8 III. VERHANDELING OVER Hy moet, ten dien einde , boeken lee- zen , die over de Opvoeding han- delcn , fpreeken 'met luiden , die dit ftuk verfhiair , , de ondervinding raadpleegen , ^ 't gcen hy anderen , omtrent de Opvoeding , ziet doen , en hoort zeggen , in de fchaal der gezonde reden woegen , j: geene valfche voDroordeelen aan- neemen, _ de in zwang gaande gebrulk-en onderzoeken, .. ^yne eigen overdenkingen en waarneemingen by bet licht voegen, dat hy langs deeze verfcheiden we- gen verkreegen heefc. Hy II faut , pour attcindre ce but , lire de& Livrcs qui traitent de 1' Education , converfer avec des perfonnes qui entendent cette maticre , confulter Pexperience , pefer an poids de la faine raifon., ce que Ton voit faire aux autrevS , & ce que l'on~leur entend dire au fujet de 1' Education, * ne pas admettre de faux prejugez , examiner les ufages etablis , ^ joindre fes propres reflexions &. fes obferva- tions aux lumi-eres ^acquifes par ces difierentes voyes. if JDE ZEDELYKE OPVOEDING. 9 Hy mq.e't zyne eigen gedagten nietvol* gen > dan met een verftandig mis- trouwen. Om 't meefte nut te trekken uit al- les , wat men pver de Opvoeding gedagt , geleezen en gehoorcl heeft, behqort men hetzelve by een te ver- zamelen. En De befte wyze is een uitvoerig ontwerp van Opvoeding op te ftellen. c. ffielkc Perfocnen de Zorg dcr Op voediug ,al bctreft, Deeze zorg raakt eigenlyk den VADER , welken de natuur daar toe verpligt ; en deeze verpligting is meer of min fterk , naar maate hy tyd en begaafd- heden heeft. Dee- II faut tie fuivre fes propres id^es qu'avcc uue de- fiance raifonnable. Pour retirer-la plus grande utilit6 de tout ce que i'on a penf(6 , lu , aangezien 't groot be- lang deezer verkiezing, en de mis- flagen , die , gemeenlyk , daarom* trent , begaan .wqrden- Hy moet de handcn.in een flaan met den Gouvemeur- van zyn Zoon , 't onaangenaame van zynen flaat weg- neemen 5 hem tot zyn vrihd maa- ken,, voordeel doen met zyne kun- / II doit les inftruire , les former , & les corriger. II doit leur faire gotiter , & leur faire fuivre Ie Plan d'Education qu'il s'eft propofd. II doit avoir containment rcenil fur la marche dc 1' Education. II doit dormer une extreme attention au choix d'un Gouverneur , vu 1'importance de ce choix , & les fautes , que Ton commet d'ordinaire' a cet egard. II doit agir de concert avec le Gouverneur de fon , Fils , lui rend'rs fon eta; agr^able , en faire fpn Ami , DE ZE'DELYKE OPVOEDI^G. 13 kundigheden , en zyne dienften vergelden. Byzondere pligten van de MOEDER. Die beftaan , zoo ..king zy haaren Man beho.udt , alleen hierin, dat zy met hem wel overeenftemme omtrent het ftuk der Opvoeding, en 't gebruik der middelen daar toe dienende. \ Byzondere pligten van deo Gouverneur. Dikwils by zyn Opvoedeling zyn. Ceene bezigheden noch liefhebbe- ryen hebben 9 die aan deszelfs Opvoeding eenig .nadeel kunnen doen. 4- Van Ami , profiler dc fes lumieres ,' r^compenfer fes fervices. Devoirs particuliers de la Mere. ; Us fe bornent , tant qu'elle conferve foil Epoux ? a 6tre bien d'accord avec lui fur Particle de 1'E- ducation , & fur Temploi des moyens, Devoirs particuliers du Go-uverneur. Etre frequemment avec fon Eleve. N'avoir rri' occupatiors , ni gouts qui piiiflent por- ter quelque prejudice a fon Education. 14 III. VERHANDELING OVER 4. Van de noodige Gefchiktheden en Be* gaafdheden , om cene goede Op- voeding te gecven. Een Gouverneur ( *) moet een verlicht verftand en teder hart hebben. Hy moet de kunft bezitten , om zig van zyne kundigheden en aandoe- ningen te bedienen. Hy moet, eenigerwyze, totdeOpvoe- ding eene byzondere roeping heb- ben. Hy moet iets groots verwagten van de Kinderen, die hy zal opvoeden. Zyn ( * ) *t Is klaar , dat de meeften ckeztr raadgesvingen otk de Oitders betrcffen. Des Dispofuions &? dts Talents neceffaires four donner une bonne Education. Un Gonverneur (*) doit avoir des lumieres dansl'es- prit , & des fentimens dans le coeur. 11 doit pofieder Tart de fe fervir de ces fentimens , & de ces lumieres. II doit avoir , en quelque forte , une vocation mar- quSe pour 1'EducatJon. 11 doit concevoir de grandes efp^rances des Enfans qu'il a ^ Clever. Sa f * ) II eft c\a%r , que la plupart de ces confeils concer- writ auffl le Perc gf la Mere. DE ZEDELYKE OPVOEDING. 15 Zyn beroep vereifcht ongemeene op- lettendheid , groote voorzigtigheid , _ veel buigzaamheidin't verftand, veel zagtheid in 't karakter, beredeneerd geduld , groote genegenheid voor de Kin- deren , yver voor hunne belangen , gevoeligheid omtrent hunne vorderingen , volharding in zyne zorgen. Om de genegenheid zyner Opvoedelin- gen te winnen 9 moet een Gouverneur dikwils by hen zyn , niet altoos eene gebiedende houding en taal gebruiken , hen niet bedillen over beuzelingen 9 hun Sa Profeffion exige une extreme attention, beaucoup de prudence , de la fouplefle dans Tefprit , de la douceur dans le caraftere , une patience reflechie , de Tattachement pour les Enfans , -, . du zele pour leurs inte'rets , de la fenfibilite' a leurs progres , de la perfeve'rauce dans fes foins. Pour fe concilier I' affettion de fes Eleves , ii faut qu'un Gouverneur foit ibuvent avec eux , n'aye pas toujours 1'air & le ton imperieux , x ne 1 6 III. VER II AN DELING hun niet , zonder reden , laftig vallen, hen voorkomen in 't geen zy be* geeren , zig met hun weeten te vermaaken , hun vrindfchap bewyzen , geen onderfcheid tufTchen hen maa- ken , hen fomtyds als verftandige men- fchen behandelen , hen meer beftrafFen by vvege van raad- geeving, dan by wege van gezag, fomtyds hun oordeel afvraagen. Om bet vertrouwen zyner Opvoedelin- gen te winnen , moet een Gouverneur hen nooit bedriegen 9 altoos naar waarheid en metwysheid tot hen fpreekeri , ne les chicane pas fur des riens , ne les gene pas fans raifon , les previenne dans ce qu'ils fouhaitent , fache s'amufer avec eux , leur t^moigne de 1'amitie , ne fafle aucune diftiiidion entre eux , les traite quelquefois en perfonnes raifonnables , les reprene plus par voye de confeil , que par voye d'autorite, demande quelquefois leurs avis. Pour gagner la confiance de fes Eleves , il faut qu'un Gouverneur ne les trompe jamais , qu'il leur parle toujours raifounablement & avec fageffe , qu'il DE ZEDELYKE OPVOEDING. i? altoos bereid zyn , om hen te hel- pen , en fpoedig te helpen ', hunne moeilykheden verligten , met befcheidenheid gebruik maaken van de geheimen , die zy hem toevertrouwen , hen niet neerflagtig maaken door fpotternyen of berispingen in 't openbaar. Om den eerbied zyner Opvoedelingen te verwerven , moet een Gouverneuf zig niets in hunne tegenwoordigheid inwilligen , dat hem verlaagt , hen by gelegenheid den op reden gegronden voorrang, die hem toe- komt , doen bemerken , zyne gemeenzaamheid met. een e ver- ftandige deftigheid maatigen , fom- quMl loit toujours difpofe k les aider & a les aider promptement , qu'il les foulage dans leurs peines , qu'il ufe difcretement des confidences , quMls lui font , qu'il ne les intimide pas par de railleries , ou par des ceufures faiccs en public. Pour s'attirer ie refpeft de fes Eleves , il faut qu*uil Gouverneur ne f'j permette devant cux ? rien qui 1'ayilifle > qu'il lour fafle fentir dans J'pccafion, la preeminen- ce fur eux, fondeVen raifon, qui lui revient , qn'il tcmpere fa fainiliarit^ par une gravite raifon- nable , IX. Deel , 3. Verb. B qu'il j8 III. VERHANDELING OVER fomtyds blyken van agting vorde- ren , en daarbp , als 't noodig is , weeten aan te dringcn. Om zyne Opvoedelingen Gehoorzaam- heid teleeren , moeteen Gouvermur de reden en billykheid volgen in 't geen hy gebiedt en verbiedt , zyne Opvoedelingen gewennen , om zig de dingen maar eens te laaten zeggen , hen fpoedig leeren gehoorzaamen , zig onthouden van dreigementen , die niet uitgevoerd zullen worden , bun toonen , dat fchreien , pruilen , en dwingen , niets by hem ver- moogen , geenerleie grilligheid van hun in- fchikken , hen qu'il exige quelqucfois des ^gards & qu^il fache y infifter quand il Ic faut. Pour former fus Eleves ^ I'Ob&ffance -, il faut qu'un Gouverneur fuive la raifqn & I'6quitd dans fes ordres & dans fes defc'nfes , qu'il accourume fes Eleves k ne fe faire dire les chofes qu'une fois , qu'il les habitue a obeir promptement , qu'il s'abfiieniie de menaces non executees , qu'il leur inontre , que les larmes, les bouderies , fe les itiportunitds n'c gagnent rien fur lui , qu'il nc leur pafle aucune fantaifie, qu'il DE ZEDELYKE OPVOEDING. 19 hen gewennen te ontfangen zondet vraagen , hun niet toeftaan 't geen hun eens geweigerd is , niet dulden dat anderen 't hun toe- ftaan 5 de verbintenifTen van vrindfchap , die zyne Opvoedelingen met an- deren moogen hebben , gebrui- ken , om hen zulke dingen te doen verrigten , waar in zy anders een weerzin zouden hebben* In het Kaftyden inoet een Gouvermur bedagt zyn , om nooit fchaadelyke kaflydingen te gebruiken , om tot flagen , en vooral tot de geefleling ^ zelden te komen , om ^ ** ** ci qu*il les accoutume a rccevoir fans demander ^ qu'il ne leur accorde point ce qui leUr a etc refufe une fois , qu'il ne permeate pas que d'autres le leur accor- dent , qu'ii fe ferve des^araitiez que leurs Eleves peuvefct. avoir pour d'autres ^ pour leur faire executer ce a quoi ils auroient de la repugnance. Dans I'infliaion des Cbdtiments , un Gouverneur doit obferver de n'ufer jamais de chStiments nuifibles , d'en venir tres rarement aux coups , fur tout au fouet , B 2 &% ao III. VERHANDELING OVER om nooit met drift te flaan , om zyne Opvoedelingen nooit te fchelden , om met hun te redeneeren in de tus- fchenpoozen , om hun te kennen te geeven , dat hy hen niet kaftydt , dan met te- genzin en alleen ten hunnen bes- te, om $e ftraffen evenredig te maaken aan de misdaaden , om die foort van ftraffe te gebrui- ken , waar van zyn Opvoedeling 't meefte gevoel heeft , om , in geval van hardnekkigheid , de kaftyding niet te doen ophou- den , voor dat hy dezelve getemd heeft , om niet ftraks na de kaftyding te vergeeven. In de ne frap^er jamais arec paffion , de ne dire jamais d'injures k fes Eleves , de raifonner avec eux dans les intervalles , de leur temoigner qu'il les chatie a regret & pour leur bien , de proportionner les punitions aux manquements, de fe fervir de la forte de punition , la quelle foil Eleve eft le plus fenfible , de ne pas faire ceifer le chatiment, en cas d'opi- niatretd , qu'il ne Paye domptee , dc ne pas pardonner d'abord apr^s le ch^timent. Dans DE ZEDELYKE OPVOEDING. 21 In het uitdeelen van Belooningen moet een Gouverneur in agt neemen , om niet al te dikwils betooningen toe te ftaan , om niet tebeloonenmetwisjewasjes, Li om zyne Opvoedelingen hunne be- looningen te doen vinden in de betragting van hunnen pligt , om hen te betoonen met vermeerde- ring van vrindfchap en vertrou- wen. Denkbeeld , w/ de Ouckrs van de moe'ten inaaken. Opvoeding is de kunft van de befte middelen te gebruiken , om 't Lig- haam Dans la didributton des Recompenfes , un Gouverneur doit obferver de n'en accorder pas trop fr^quemment , de ne point recompenfer par des bagatelles , de faire trouver , & fes- Eleves , leur re'compenfe dans 1'acquit de leurs devoirs , de les recompenfer par plus d'amitie & de con- fiance. Idie que les Parent doivent fe faire de I' Education. {/Education eft Tart d'employer les meilleurs moyens B 3 pour 22 III. VERHANDELTNG OVER haam gezond en flerk te maaken , den Geeft te verlichren en met aan- genaame en nuttige kundigheden te verfieren , 't Hart te zuiveren en deugdfaam te maakfcn , en eene wel- * voegende, ongedwongene en beval- lige Uitwendigheid te bezorgen. ? t Oogmerk der Opvoeding is de Na- tuur te helpen , te verbeteren en te volraaaken, De Opvoeding moet de Natuur tea voorbeelde neemen. Zy moet, meeftal , langzaam go? fchieden. Somtyds moet zy verfneld worden. Altoos moet zy gefchikt zyn naarde jaaren der Kinderen , hun ver- fland, hun vernuft, hunnen flaat, en de oogmerken , die met hun bedoeld worden. De pour rendre le Corps ftiin & vigoureux , pour e- clairer 1'Efprit & 1'orner de connoifTunces utilcs & agrdablcs , pour purifier le Coeur & le rendre ver- tueux , & pour procurer un Exterieur decent , de 1'aifance & des graces. Le but de {'Education eft d'aider, de corriger, & de perfeclionner la Nature. 1'Education' doit prendre la Nature pour modele. Elle doit fe faire , pour Tordinaire , lentement. Quelquefois elle doit ^tre acce^e^e. Toujours doit elle ecre affortie ^il'age, al'efpttt, au g^nie , a la condition, & a la deilinanou des En fans. Lcs DE ZEDELYKE OPVOEDING. 23 De wetten der Opvoeding moeten in zekere maate gerigt worden naa de beginfels van het Staatsbeftien 't Gewigt en de noodzaaklykheid ee- ner goede Opvoeding worden be- weezen uit derzelver Gewrogten. Zy dient ? om de gezondheid te be- waaren , 't geftel te verfterken , en natuuiiyke gebreken voor te kotrien , of te verbeteren : Zy verlicht het verfland , breidt het vernuft uit ; en ontzwagtelt de begaafdheden : Zy ftelt ons in ftaat , om te behaa- gen , en om Remind te worden , ter* wyl wy on& beminnelyk maaken : Zy; buigt den wil ten goede , doet deugdzaame hebbelykheden verkry- gen , maakt de moeilykfte pligten gemakkelyk , en boezemt verheven gevoelens in. 'tGe- Lcs Loix de r Education doivent 6tre , jufqu'k un certain point, relatives aux principes du G&uver- nement. Tlmportance & la.neceffit^ de la' bonne Education fe prouvent par fes effets. Car elle contribuQ a en- tretenir la faiite , a fortifier le temperament , h pr(venir ou k corriger les defauts naturels : Elle eclaire 1'efprit , (Jterid le genie , developpe les ta- lents : EHe forme a plaire , & a etre aim6 en fe rendant aimable : Elle p ( lie la volonte au' bien ,- fait contra&er des habitudes vertueufes , rend legers les devoirs les plus pdnibles & mfpirc de grands' fentimens. B 4 - Pirn- 94 HI- VEIUIANDELlNG OVER *t Gewigt en de noodzaaklykheid ee- ner goede Opvoeding worden be- weezen uit de jammerlyke gevol- gen eener kwaade. Deeze gevolgen kunnen zyn , verzwakking- van de befte gefteltenis , ecne. fchandelyke onweetcndheid , uitdooving des ver- nufts 5 begraaving dcr bekwaamhe- den, fchaadelyke denkbeelden, kwaa- de manieren * verderflyke bebbelyk- heden , ondeugende neigingen , ei-* genlyk zoo genoemde ondeugden , hartzeer , en elende. Eene' goede Opvoeding hceft voor bun, welken de zorg daar van is toever- trouwd , haare zwaarigheden , ont- ftaande uit bet geen men noemen kan de natuurlyke gebreken der Kin- der en , gdyk IjotMd > ksheid , onbe- dagt- 1' Importance & la neeeffit de la bonne Education fe prouvent par les funefles fuitcs de la inauvaiie. Ces fuites peuvent ecre , 1' aflfoibliflemcnt de la mcilleure con ft it u lion , une ignorance honteufe , ]'extin6tion du genie , renfouiflcnient dcs talens, de pernicieufes idees , de mauvaifes manieres , de funcftes habitudes , des penchants vicieux , des vices proprement dits , des chagrins & des mal- beurs. La bonne Education a fes difficultez pour ceux a qui le foin en eft conUe" , les quelles naiflcnt de ce que 1'on peut nommer les deTauts phifiques des Enfans, comme I'd ftupidite ^ lu legerete, I'inapplication: & de ce que DE ZEDELYKE OPVOEDING. 25 dagtfaamheid , en uit het geen men hunne zedelyke gebreken kan noe- men , gelyk luiheid 9 een agterhouden- de aart 9 ongevoe!igheid 9 boosaartigheid 9 hardnekkigheid. De zwaarigheden , die zy , welken de zorg der Opvoeding betrouwd is , ondervinden , zyn , in 't algemeen gefproken , niet onoverkomelyk. Men verkrygt de vereifchte kundig- heden , opgevoelig. Oeffcning en gewoonte maaken alles gemakkelyk. De pligten worden beurt'om beurt waargenomen. De dingen fchynen minder moeilyk, als men 'er zyn pligt en vooral ?:yn luft van maekt. Pe quo Ton pent nommer leurs defauts moraux, com- ine la parejfe , un caraQere cache , I' infenjibilitt , la mecbancete , Y opiniatrete . ^ Les difficultez , qu'6prouvent ceux il qui le foin de 1' Education e(l: confie, ne font, generalement par- lant , pas infurmontables. Les lumieres s'acquierent infenfiblement. 1' Exercice '& 1' habitude rendent tout aife. Les devoirs s'obfervent -tour a tour. Les chofes paroiflbnt moins difficiles , lorque Ton s'en fait un devoir , & fur tout un plaifir. s B 5 La 6 IIL VERHANDEUNG OVER De waarfchynlykheid van een goe- den- uitflag doet de hinderpaalen uit den weg ruimen. Men heeft aanmoedigende beweeg- redenen. Men heeft magtige hulpmiddelen. De Opvoeding kan met te vroeg be- gonnen worden. De zorg voor de Kinderen behoorde zelfs hunne geboorte voor te gaan. Welken zyn niet de nadeelen , die hec , verwaarloozen der eerfte Opvoe- ding na zig fleept ! 6. Men La probability du fucccs fait Furmonter les ebfta- cles. On a des motifs encourageants. . On a de puiflants fecours. ]' Education ne fauroit commencer trop t6t. Les foins pour les Enfans devroient mme preceder leur naiflance. Quels inconvenient* n'entraine pas apres foi une pre- miere Education negligee! 6. On DE ZEDELYKE OPVOEDING. 27 6. Men moet even zoo vcel zorg draagen voor de Opvoedtng der Meisjer, ah voor die f der Jen gens. De Opvoeding der Meisjes wordt ver- waarloosd. Belang van haare Opvoeding. De Meisjes moeten een verlichtver- ftand 9 en een deugdiaam hart hebben. Zy zyn gefchikt, om de gezellinnen der Manrien te worden. Zy hebben veel vermoogen op hen. Haare zeden hebben een grooten in- vloed op de zeden der Mannen. Zy zullen zelven , ten eenigen da- ge , Kinders opvoeden. 'tBe- On doit avoir autant de foin de r Education des Filles que de celle des Gar font. V Education des Filles eft negligee. Importance de leur Education. Les Filles doivent avoir des lumier.es dans Tefprit, des verms dans le coeur. Elles font deftinees a dtre les compagnes des hom- ines. Elles ont beaucoup d'empire fur eux. Leurs moeurs ont Line grande influence fur les mceurs des bommcs. Elles eleveront elies-m^mes, un jour, des nfans. Ifm- ~8 III. VERIIANDELTNG OVER ? t Belang van de Opvpeding der Meis- jes kan nog afgeleid worden uit ver- fcheiden gebreken , haare kunne , in 't algemeen gefprooken , eigen ; gelyk onbeftendigheid van karakter, befchroomdheid , veinzerye , kun- ftenaarye , nieuwsgierigheid , trotfch- heid , regeerzugt , jaloerfchheid , haaftigheid , en hevigheid van harts- togten. Deeze gebreken der Meisjes ontftaan meer of min uit de tederheid van de werktuigen haarer lighaamen , uit de natuur van haare bezigheden, uit haare ongezette leevenswyze , uit de gezelfchappen , waar in zy verkeeren , uit de fchouvvfpelen , uit L' Importance dc 1'Edu cation des Fillcs fe d^duit encore * dc plufieurs defauts, gen^ralcment parlant, ordinai- res ^i leur fexe ; tels quc la foibleffe dc caractere , la fimidit6 , la diffimulation , 1'artitice , la curiofi- r te , la Vcinite , Penvie de dominer , la jaloulie, la vivacitd j 1'ardeur dans les paffions. Ces defauts des Filles proviennent, plus ou moins, de la ddlicatefle de leurs organ '--s , dc la nature de leurs occupations, de la diffipation , des compagnies qu'elles fr^quentciit ? des fpcdacles , DCS BE ZEDELYKE OPVOEDING. ^ uit de beuzelagtige of fchaadelyke Ichriften , die zy leezen. Algemeene middelen , om deeze ge- breken voor te komen , of te ver- beteren , het lighaam en de ziel der Meisjes verfterken , dezelven haare gezelfchappen doen verkiezen , haar een verflandigen fmaak in de eenzaamheid inboezemen , haaren geeft bezig houden met nut- tige dingen , haar alleen de befle boeken doen leezen , haar fomtyds doen deelen in de be- zigheden der Mannen. 7. Welkc des lefl:urcs frivol es , ou pernicicufes. Moyens gneraux de prevenir ccs d^fauts 5> ou de les corriger : fortifier le corps & Tame des Filles , leur faire choifir leurs focietez , leur infpirer un gout raifonnable pour la retraite, occuper utilement leur efprit , lie leur laiffer lire que les meilleurs Livres , leur faire partfiger quelquefois les occupations des Hommes. . La 3 o HI. VERHANDELING OVER 7. JVelke Cipvoeding meefl te verkiezen zy , eenc openbaare of byzondere. De openbaare Schoolen zyn , in zig zelven , nuttig. Zy zyn noodzaaklyk voor fommige Kinderen , en in zekere jaaren. Voordeelen der openbaare Schoolen : De Kinders arbeiden daarin metver- maiik. Deeze Schoolen ontfteeken den na- yver. Zy flellen de bekwaamheid der Kin- deren , in alle haare deelen , op de proef. De Kinders verkrygen 'er eene ze- kere vryheid van denken en fpree- ken. La quelle , de f Education publique , ou de r Education -paniculiere , eft preferable. Les Colleges publics font utiles en eux mfimes. Us font necefTaires pour certains Enfans & HL VERHANDEL1NG OVER Kinders zamengefteld zyn , en be- fehouw hen van hunne geboorte a Let vervolgens op den aart van hun verftand, en onderzoek, waar voor het zelve vatbaar is. Befchouvv ook de wyze , waarop de denkbeelden in 't verftand der Kin- deren komen. Befchouw daarenboven de verfcheiden beweegraden van 't verftand , en de wyze , waarop zy bewoogen wor- den. Deeze beweegraden , als men zig zoo mag uitdrukken , zyn de in* Icelding en het gevoel , die de aandagf en het geheugen opwekken , welke wederom de overweening en het oor- deel- voortbrengen , waarby eindelyk komt de ondervinding. Draag Ics En fans font compofcs , & confidercz-les des leur naiflance. Vaites , enfuite , attention a la nature de leur efprit, & a cc dont il eft capable. Confiderez adffi la maniere dont les id^es s'intro- duifcnt dans 1'efprit des Erfans. Confiderez , de plus , les differents reflbrts dc 1' es- prit , & la maniere dont ils font mfis. Ces res- forts , s'il eft permis de s'exprimer ainfi , font /'f- magination & le feitiimeni , qui excitent I* attention (Sc la mtmoire , les quelles , a leur tour , font naitre la reflexion & k jiigemsnt 5 au quel fe joint enfin Obfer- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 37 Draag zorg , om de verfcheiden be- weegraden van het verftand der Kin- deren niet te gelyk te beweegen , maar beweeg dezelven na elkande- ren , en in die order , waarin zy werken. Let op den invloed , welken de vverk- tuigen van het ligbaam der Kinderen op hun verftand hebben , en op de verfcheiden wyze , waarop de uiter- lyke voorwerpen eenen dubbelen in- druk maaken op hun verftand en hart. Befchouw in hoe verre.de meerdere of mindere tederheit van de werk- tuigen dcs lighaams oorzaak is van de verfeheidenheid der Karaktcrs van het verftand der Kinderen , en hoe de verfcheiden voorwerpen 5 die < Obfervez de ne pas mouvoir ces diffcrencs rciForts de 1'cfpnrit des En tans it la fois ; mais remucz les fuc- ceffivement , & dans 1'ordre dans te quel ils agis- fent. Fakes attention aux influences , que les organes des Enfans one fur lour efprit , & a la maniere diffe- rente , dont les objets cxterieurs font une double impreffion fur leur efprit & fur leur coeur. Canfidcrez jusqu'k quel point le plus ou le moins de delicatefle des organes eft caufe de la variete des cara&eres d 'efprit des Enfans , & combien les dif- fercnts objets , qui environnent les Enfans , aug- C 3 men- v> 8 III. V E R II A N D E L I N G die de Kinders omringen, deeze ver- fcheidenheid nog vernieerderen. Onderfcheid het algemeene karakter van het verftand der Kinderen , en . zie of zy een traag verftand of vlug verftand hcbbcn 9 of wel een verftand 9 u/aarin het goede van deeze beidtn ver- eenigd is. Ontdek, welke in de Kinderen die by- ' zondere foort van verftand zy , die elk deezer drie algemeene karakters kan aanneemen of voortbrengen* Het traage Karakter kan voortbren- gen een verward, befluitloos .> ligtge* /oovig verftand , een bekrompen ver- ftand* een plomp of hot verftand, een laataankomend verftand. moment encore ccttc variete. Difcernez le caraQere general d'efprit des Enfans , & obfervcz s'ils out un ej'prit lent . on un ejjrit vif ou bicn un efprit qui reunify cc qu'il y a de hon dans I'un cff dans fautre. D^mclez qnellc eft , dans les Enfans , la forte par- ticulicre d'efprit, dont chkcun de ces fcrpis cara6te- res j^eneraux eft fufceptible , ou que chucun dc ccs trois caraftcres pout produirc. I.B Caraftere 'lent peut produire un efprit mfy&rqfle , irrefoiu , crtdule , un .petit efynf , un efprit grojficr , uii efprit tardif. JuS DE ZEDELYKE OPVOEDING. 39 Het vlugge Karakter kan voortbren- gen een oppervlakkig verfland , een va/fch verfland, uitfleekende begaafd- heden. Dat Karaher van verfland , welk deck in de voordeelen der vlug- heid , zonder te deelen in de na deelen der traagheid , en welk Ik een bedaard verfland noeme , kan voortbrengen een goed verfland > een gezond 9 net , overweegend 9 nitge- breid en diefdenkend verfland. Om de zwaarigheden voor te komeri 9 of te vermeefteren , die men in de Opvoeding , ten aanzien van het verftand , pntmoet , en om wel te flaagen in de moeite , die men wil neemen , om het zelve te vormen , moec Le Caraftere vtf pent produire nn efprit fuperjiciel , un efprit faux , dss talents. ' Le Carattere d'efprit qui participe aux avantages de la vivacite , fans participer aux inconv&riens de la lenteur , & que je nomme un efprit pojt, peut produire un bon efprit , un efpriifenj'4 , jufte , me- ditatif, vzfts, profond. Pour prevcnir on pour furmonter lesdifRcultez, que Pon rencontre dans TEducation eu 6gard a Tefprit , &pour reiiflirdaus le ibinque 1'onveutprcudreciele C 4 for- 40 III VERHANDELING OVLR, moet men de voorgemelde aanmer- kingen beitcndiglyk ih 't cog hou- den* 2. Men moet zig bcnaarjligen , om der Kinder en te vorwen* Zyne poogingen aan te wenden , om de verfcheiden vermoogens van het verftand der Kinderen te volinaa- ken , door zulke middelen 3 als meeft dienen kunnen , om hen van die vermoogens dat gebruik te doen maaken, waar toe dezelven gefchikt zj r n , is zig te benaarftigen , om bun verftand te vormen. Om dit oog- merk te bereiken , (a.) Zoo former , il faut line conftante attention aux confi- derations pre'cedentes. On doit travailhr a former fefprit des Enfans. Chercher i perfcftionner les diverfes facultez de 1'es- prit des Enfans , par les moyens les plus propres a leur faire faire , de ces facultez, I'ufage , an quel elles iont deftinees , c'eft travailler a former leur efprit. Pour atteindre ce but , DE ZEDELYKE OPVOEDING. 41 (a.) Zoo draag zorg voor de INBEELDING 4er ILinderen. Men moct de Inbeelding der Kinde- , ren oeffenen , verfterken en uitbmden , door hen in den eerften opflag te ondervvyzcn door dingen , die onder de zinnen vallen , . door him de voorwerpen eenvou- diglyk voor te ftellen , zonder him te kennen te geeven , dat zy 'er op letten moeten , door zig by hen te bedienen van gelykeniflen , printen , enz. , door voordeel te trekken uit de nieuwsgierigheid ? den Kinderen eigen , die nieuwsgierigheid op te wekken 5 en dezelve , by alle gelegenheden 5 ten nutte te maa- ken, door Ca.) Prenez foin de I/ IMAGINATION des Enfans. II faut exercer , fortifier & ttendre P Imagination des En fans ; en commen^ant it les inftruire par le fenfible, en leur prefentant iimplemcnt les objets , fans leur donner a coiiuoitre qu'ils doivent y faire attention , en fe fervant , auprs des Enfaus, de comparai- fons , d'ellampes , &c., en tirant avantage de la curiofite , naturelle aux Enfans ; en excitant cette curiofite , & en la mettant , en toute occafion > ^ profit. C$ en 42 III. VERHANDELING OVER door de Kinders niet te ftooren , als zy bezig zyn > voorraad van denkbeelden op te doen , door de Kinders te gewennen, om 't geen zy hooren zeggen te her- fraalen, en om de woorden even- eens uit te fpreeken , als zy die hooren uitfpreeken , door ftil te ftaan op de onderfchei- dende hoedanigheden der din- gen , en de Kinders te gewen- nen, om de denkbeelden der din- gen beflendiglyk te ftellen in de plaats der woorden , die dezel- ven uitdrukken, of der tekenen , die dezelven aanwyzen. Men moet de Inbeelding der Kinde- ren vestigen , door en n'interrompant point les Enfans , lorsqu'ils font occup6s a faire provifion d'idecs , en accoittumant les Enfans ^ r^p^ter ce qu'ils entcndcnt dire , & a prononccr les termes de la inline maniere , dont ils les entendent pra- noncer. en infiftant fur les qualitez diftinftives des cho- fes, & en accoutumant les Enfans a fubftituer. conilamment Tidee des chofes aux termes , qui les expriment , on aux iignes 5 qui les ddnotent. II faut fixer T Imagination des Enfans. en UE ZEDELYKE OPVOEDING. 43 door de voorwerpen , die men him voorftelt , niet al te ras te doen verfchynen en vertfwynen , door hun maar n voorvverp te gelyk voor te ftellen , door hen dikwils tot een zelfde voorwerp weder te brengen , door hen te beweegen , om ftil te ftaan opzulkedenkbeelden, wel- ken zy niet verkrygen kunnen , dan op zekere tyden , en in ze- kere gelegenheden. Men moet de Inbeelding der Kinde- ren verfleren , v dpor zig te bedienen van het ver- maak , welk zy fcheppen uit al- les , dat het gezigt op eene aan- genaame wyze aandoet , door ennefaifantpasparoitre &disparoitretroppromp- tement les objets qu'on leur prefente, en ne leur pr^fentant qu'un feul objet, a la fols , en les ramenant frequemment vers un mdme objet , en les engageant a s'amker fur les idees, qu'ils ne peuvent acqu^rir que dans de certains temps, & en de cer taines occaflons. II faut embellir 1* Imagination des Ehfans, en fe pr^valant du plaifir qu'ils prennent a ce qui flats agreablement la vue. cu 44 in. VERHANDELING OVER door hunne inbeelding te vervroly- ken met bevallige en aangenaame fchildcryen 5 door hen dikwils te onderhouden over fchoone en groote voor- werpen , door hen altoos de fchoone zyde der dingen te doen opmerken , door hen alleen te laaten verkeeren met befchaafde luiden , die hun- ne wereld verftaan , die wel den- ken en wel fpreeken , door wel'zorg te draagen, om hun geene affchuwlyke voorwerpen te toonen. Men moet de Inbeelding der Kinde- ren regelen , door en egayant leur imagination par des peintures , riantes & agreables. en entretenant fre"quemment lesEnfans , de beaux & de grands objets. en faifant toujours faifir aux Enfans le beau c6- te des chofes. en ne laiflant frequenter aux Enfans que des gens polls , qui ont 1'ufage du monde , qui penfent; & qui parlent bien. en ^vitant fur tout avec foin de faire voir aux Enfans des objets hideux. !! faut regler r Imagination des Enfans , ite ZEDELYKE OPVOEDING. 45 door hen vroegtydig nette denk- beelden te doen vorraen van de dingen, die zy gewaar worden, door altoos op eene klaare en ver- ftandige wyze met him te fpree- ken , door zorgvuldig toe te zien , dat him geene zotte of romanagtige vertellingen gedaan worden , door hen dikwils weder te brengen op zulke denkbeelden , van wel- ken him verftand noodzaaklyk moet voorzien zyn , door hen niet op te houden by din- gen , welker kennis met den tyd luttel zal beduiden , is 't niet door zig zelve , ten minften , om dat men deeze dingen altoos voor oogen heeft 5 of dat zy dikwils we- en ieur donnant, de bonne heure, de juftes idees des chofes qu'ils apper^oivent , on parlant toujours aux Enfans- clairement & rai- foanablement , en veillant avec foin a ce que Ton ne Ieur fafle aucun conte ridicule ou romanesque , en ramenant fre'quemment les Enfans aux id^es dont Ieur efprit doit n6ceiTairement tre fourni, cn n'arr^tant pas les En fans a des chofes , dont la connoiilance dcvient unc bagatelle , finon par elle mSmc , d u moins parce que Ton a toujours ces chofes fous lesyeux, ou parce qu'elle's re- 46 111. VERHANDELING OVER wederkomen, of dat men zig de- zelven gemakkelyk kan te binnen brengen , door hun geloof te weigeren , en geene de minfte aandagt te ver- leenen, wanneer zy de dingen te breed uitmceten , door hen geene Fabels te laaten leezen , dan met veel omzigtig- heid , door zorg te dragen , dat hunne in- beelding hen niet vreesagtig en kleinmoedig maake, eneenmoeiU lyk toekomende doe vervroe- gen. Deeze verfcheiden middelen ter vol- maaking van de Inbeelding der Kin- deren gebruikende, zal men botheld, dofheid en afivykingen voorkomen. b. Dmag viennent fouvent , on qu'on les rappelc faci- lement , on refufant de croirc les En fans , &: en ne leur prdrant aucune attention , lorsqu/ls outrent les chofes . en nc faifant lire des Fables aux En fans , qu'avec precaution , en prenant garde , que riraagination des Enfans ne les rende craintifs & pufillanimes , & ne leur fafie anticiper fur un avenir facheux. En employant ces divers moyens pour perfcfitionner ^imagination des Enfans , "on previendra la ftupidi- ti 3 la Jtolersfle , les ecarts. b. Frt- ZEDELYKE OPVOEDING. 47 (b.) Draag zorg voor 9 t vermoogen 3 dap de Kinder* hebben , om te fatten op het geen hunne Inbeelding treft. Men moet zyne poogingen aanwen- den , om de Kinders van dit ver- moogen gebruik te doen maaken , en om hen eene hebbelykheid te doen verkrygen van of attes en alms oplettende te zyn , door in den eerflen opflag hunne oplettendheid te trekken door al- les , wat hun behaagen kan , ge- lyk houding , fpraak , gebaar- den , enz. , door hun in den beginne geene op- lettendheid af te vorderen 3 dan voor 't geen dezelve kan vefli- gen , volgens hunne jaaren en geneigtheden 5 door (]b.) Prenez foin de la Faculte qite Us Enfant out , de fairs attention a ce qui frapps leur Imagination. II faut travailler k faire faire ufage aux Enfans de cctte faculte , & & leur faire acquerir 1'habitude d'avoir de Pattention potir tout & toujmrs , en commen^ant- par engager Tattemion des En- fans par tout ce qui peut leur plaire , comme P-air , le ton , le gefte , &c. en ne demandant d'abord leur attention que pour ce qui peut la fixer , felon leur age , & felon leurs gouts. en III. VERHANDELING OVER doorhunneoplettendheidmaarvoor een ding te gelyk te eifchen , door hun oplettendheid af te vor- deren , zonder vermoeijing van hun geheugen , door hun te raaden , om dikwils fill te zwygen in de tegenwoor- digheid van luiden , die ouder zyn , en om vermaak te vinden in 't onthouden van de redenen , die zy voeren , en de woorden zelfs 5 die zy gebruiken , door hen te gewennen , om 't geen zy gehbord, geleezen en waarge- nomen hebben , te verhaalen , door hun dikwils vraagen te doen , en fomtyds te vergen , dat zy die , op ftaanden voet , beant- woorden , door en n'exigeant leur attention que pour une chofc, ^ la ibis. en leur demandant de ^attention ? fans fatiguer leur meinoire ,. en leur confcillant de garder fouvent le filence devant des perfonnes an deffus de leur age , & de fe faire un plaifir de retenir les discours qu' elles tiennent & les tcrmes monies , dont elles fe fervent. en les accoutumant a racouter ce qu'ils ont en- ten du , lu ou obferve , en faifant fr^quemment des queftions aux En- fans ; & en cxigeant quelquefois ; qu'ils y re'- pondent fur le champ. et DE ZEDELYKE OPVOEDING. 49 door hen het oftderzoek der zelf- de dingen geftadig te doen her- haalen , tot dat zy 'er eene ge- noegzaame oplettendheid aan be- fteed hebben , door hen te gewennen , om reden te geeven van 't geen zy onder- neemen willen , alvoorens hun 't zelve toe te laaten , door hen te gewennen , om , ill alles wat zy doen 5 niets na te laaten van 't geen 'er vereifdit wordt ^ om het zelve \vel te doen i door hen te verpligten ^ om zulke voorvverpen , die nieuw voor hun zyn 9 een tyd lang te on- derzoeken , dooi* fen rahieiiant conftamment les Enfans Pexamen des monies chofes , jusques a ce qu'ils y ayent fait Tattention convenable, en les accoutumant a rendrc r'aifon de ce qu'ils veulent entreprendre , avant que de leur per- mettre d'agir , en accoutumant les Enfans & rie rien ome'ttre ^ dans tout ce qu'ils font , de ce qui eft requis pour le faire bien , en obligeant les Enfans a examiner pendant quel- que temps des objets nouveaux pour eux, IX. D eel, s.Vero. D 3$. 50 III. VERHANDELINC OVER door hunne uiterfte oplettendheid niet te vorderen, dan voor din- gen die dezelve verdienen. Door deeze verfcheiden middelen zal men de Kinders vaardig van geeft en naauwkeurig maaken , en in him voor- komen ? losheid* verftrooijing van ge- dagten , onbezuiidheid en nalaatigheid. ( c. ) Draag zorg voor 't CEHEUGEN der Kinder en. Deeze zorg beftaat daarin : dat men de Kinders vroegtydig aanzette en ge- weme, om gebruik te maaken van him Geheugen , door him 't van buiten leeren tot een fpel en uitlpanning t^ doen dienen , door en n'exigeant toute leur attention , que pour ce qui la mrite. Par ees diff^rents moyens , on fera avoir aux En- fans de la prej'ence d'efprit , de Inexactitude ; & Ton pr^viendra en eux la legerete a la diftraftion 9 I'etour- derie , la negligence. (c.) Prenez foin de la ME MOIRE des Enfans. Ce foin confifce a engager & a accoutumer de bon- ne heure le$ Enfans fl faire ufage de leur memoire , en lour faifant un jeu & une recreation d'appren- dre par cocur, en DE ZEDELYKE OPVOEDING. 51 door him 't van buiten leeren fom* tyds te verbieden , en hunne be- geerte daar toe op te wekken, door zulken , die hun geheugen oeffenen , dikwils by hen te pry* zen , door de Kinders te pryzen , als zy eenige ftukken onthouden heb- ben , door den Kinderen te betuigen , hoe veel vermaak zy u geeven , met van dit vermoogen gebruik te maaken. Dat men het Geheugen der Kinder en oeffene , door het zelve vooreerft te oefFe- nen omtrerit voorvverpen , die onder door het zelve te oeffenen omtrent voorwerpen , die onder de zin- nen vallen 5 door van het zelve niets met ge- flrengheid te vorderen , door de Kinders niet te verpligten , om lange redeneeringen van bui* ten te leeren ? door en faifant tranfcrire aux En fans cc qu'ils veulent apprendre par cccur , en leur faifant prendre Thabitude d'apprendre par coeur , avant de fe coucher , en accoutemant les Enfans a fe faire line forj:c de memoire artificiellc. c ne pas forcer la Mtmoire des Enfans , en Texercant far des objets fenfibles , en n'en exigeant rien a la rigueur , en n'obiigcant pas les Enfans ii apprendre de longs raifonnements par cceur , D 3 en 54 HI- VEIU-IANDELING OVER door him niet te vergen, dat zy de dingen in minder tyds kennen , dan 'er vcreilcht wordt , om die te leeren. Dat m?n het Gehsugen dcr Kindcren verjterke , door hen dikwils ourytn te doen van buiten leeren , door hen , in den beginne , veel tyds te geeven , om van buiten te leeren , en.dfen tyd , vervol- gens , ongevoelig , te vcrminde- ren , door behoorlyk te bcpaalen 't geen men de Kinders , in elk beftek van jaaren , wil doen leeren , door , en n'exigeant pas que les Enfans fochent les cho- fes en moins de temps , qu'il n'en faut pour les apprendre. a fortifier la Memoirs des Enfans , en leur faifant ibuvent apprendre de la profe par coeur , en donnant dabord bean coup de temps aux En- fans pour apprendre pair coeur , mais en dimi- nuant enfuite infciifibicnient ce temps, en fixant convencib^eniTiit ce que Ton veut fairs apprendre aux Enfans , k cheque ^ge , en DE ZEDELYKE OPVOEDING. 55 door de Kinders te verpligten 5 om , in den aanvang, maar een eenig Boek te beoefifenen , door hen naderhand verfcheiden boeken over dezelfde ftoffen te doen leezen , door hen 't geen zy onthouden wij- len, te doen fchryven. Dat men het Geheugen der Kinder en utibreide , door hen de dingen , die zy reeds weeten y dikwils te doen herhaa- len , en him te binnen te bren- gen , die zy vergeeten hebben , door hen allengskens een grooter getal dingen te doen van buiten leeren. De en obligeant les Enfans , k n'&udier dabord qu'un feul JLivre , en leur faifant lire , aprs cela, plufieurs Livres fur la mgme matiere , en faifant coucher par SON des Enfans. Ce foin 4oit confiller fa'trc faire attention aux Enfans , a ce qui pen- fc & raiibnne en eux ; & a Icur faire fentir , que cette facultS eft ce qu'ils out de plus excellent , & ce qui les diitinguc 6ninemmeut es atitres creatures 5 ^ faire DE ZEDELYKE OPVOEDING. 57 dat men hen doe begrypen, dat dit vermoogen , by gebrek van oef- fening , verzwakt , doch ook , door oeffening , uitgebreid en volmaakt kan worden , dat men bun eene begeerte inboe- zeme , om van dit vermoogen gebruik te maaken, en daar door uit te munten , dat men hen o.vertuige , dat een beftendig en vlytig gebruik van dit vermoogen het zelve alleen kan volmaaken, Om de Kinders iqdit werk te helpen, woet men hginmn met voordeel te trek- ken uit de natutirlyke begeerte , die zy hebben tot kennis , door faire comprendre aux En fans , qne cette fa- culte qui eft en eux pent s' affoiblir , faute d'exercice ; mais auffi qu'elle pent s'e'tendre & fe perfectionner , lors qu'elle eft exercee, a infpirer aux Enfans le defir de faire ufage de cetre faculte , & de fe diftinguer par la , a convaincre les Enfans , qu'il n'y a qu'un ufage conftant & aflidu de cette faculte , qui puuTe la perfecVionner. Pour aider les Enfans dans cet onvrage , il faut commencer par fe prevaloir du defir naturd qiiils ont de connoitre ? D 5 en HI. VERHANDELING ov* door alles te vervvyderen , wat him weerzin kan geeven in de oeffe- ning van het verftand , door hunne reden werk te geeven omtrent voorwerpen , die onder de zinnen vallen , en aangenaam door hen , in den beginne , niet te noodzaaken , om een bepaalden tyd lang te arbeiden , om te ar- beiden , als 't bun niet luft , of tot vermoeijing toe, door hen over hunne agteloosheid niet te berispen op eene wyze , die hen van het denken kan af- fchrikken , door bun den moed niet te benee- men , dan zelfs als zy kwaalyk flaagen , of traagen voortgang maaken. Men en dcartant tout ce qui peut donner aux Enfans , du degout pour l'tude , en exer^ant leur raifon fur des fujets fenfibles & agr^ables , en ne les for^ant pas dabord a tudier un certain temps precis, ni quand ils n'en out pas envic, ni jusqu'i fe latter , en ne les corrigeant pas de leur negligence a tu- dicr, d'unc maniere qui les rebute de penfer, en ne les decourageant point , lors m^rne qu'ils ne r^uffiffent ^as , ou lorsque leurs progress fgnt louts. II DE ZEDELYKE OPVOEDTNG. 59 Men most do Kinder s fmaak do en v'm- den m het onderwys , dat him gcgee- ven wordt , door him de onkunde geduurigafte maalen als een fchandelyk ding , door hen te gewennen , om'vraa- gen te doen , en verklaaring te eifchen van 't geen zy niet ver- ftaan , door him altoos naa waarheid te antwoorden, zonder met him te fpotten , of hen te misleiden , door , zoo draa mooglyk , een J3e- gin te maaken van met him te redeneeren , door hen de nuttigheden der din- gen , die men hen leert , vroeg- tydig te doen kennen , door // faut dormer aux Enfans du gout pour I'inftruttion , en parlant toujours devant eux dc Pigiiotance \ comme d'une chofe honteufe , en les accoutumant & faire des queftions , & h demander explication de ce qu'ils n'entendent point , en y repondnnt toujours jufte , fans les raillcr ni ies abufer , en commen^ant le plut6t poffible b. raifon'ner avcc eux , en leur faifant connoitre de bonne heurc. rufagQ de ce qu'on leur enfei?ne , r en 6o III. VERIIANDELING OVER door zig, voor hun, te beroepen op naarftige Kinders , van him- ne jaaren , door hun 't geen zy reeds geleerd hebben , onder de oogen te bren- gen, door hunne oefFeningen te beflie- ren , en niet toe telaaten , dat zy n dag doorbrengen , zon- der iets te doen , welk daartoe betrekking heeft , door hen zoo welomtrenthetfpee- len , als omtrent het leeren , on- der verbintenis te leggen , wan- neer zy het leeren om het fpee- len verwaaiioozen. Men en leur citant des Enfans de leur 3ge , qui font appliques , en leur mettant fous les yeux, ce qu'ils out dc- ja appris , en reglant leurs Etudes , & en lie leur laiflant patlcr aucun jour , fans , fairc quelque chofe, qui n'y ait rapport , en leur faifant une Loi de leurs jeux , comme de rinflruftion , quand ils negligent I'inftruc- tion pour leurs jeux. II bE ZEt)ELYK OlPVOEtHNG. 6t Men moct deezen fmaak der Kindewn m het Keren meeren meer opwekken 9 door hunne nieuwsgierigheid gaari- de te maaken , door hun fommige dingen maar ten halve te zeggen , door hun te bplooven , dat men hen , in 't vervolg , zal onder- regten omtrent andere waarhe- den , waar voor zy thaiis niet vatbaar zyn. Men met de Kinder s keren overweegen , door 5 in den beginne ? voor hun , te overweegen , door alle gelegenheden waar te nee- men, die aanleiding kunnen gee- ven, om met hun te overweegen, door // faxit exciter de plus en plus ce gout des Enfaw pour I'tnftntStiorf ) en piquant leur curiofite , en ne leur difant certaines chofes qu'^ demi, en leur" prom'ettant de les iriflruire , dans la fui- te , d'autres v^ritez , trop an deflus de leur portee , pour pouvoir les en inftruire aftuel- lement. II faut apprendre aux Enfans a rifltcbft , en r6fl^chiflaot dabord pour eux, en profitant de toutes les occafions , qui peuvent donner lieu a r^fl^chir avec eux 3 en (52 III. VERHANDELING OVER door hen vroegtydig te gewennen , om uit zig zelven te overwee- gen ; en dat wel door fomtyds hun gevoelen te vraa- gen , door hun een oogenblik tyd tegee- ven , om te denken , etr zy ant- woorden , door hen te doenredeneerenover't geen zy denken. Om den Kinderen het overweegen gemak- kcfyk te maaken , zoo doe heneengemaatigdenfmaak vinden in de afzondering , eti geef hun daar van een voorbeeld , leer hen zig daar in -nuttiglyk bezig te houden , gewen en les accoutumant de bonne heure a reflechfr par eux- monies . & cela en leur demandant quelquefois leur avis , en leur don nan t un inftant pour penfer avant que de r^pondre , en les faifant raifonner fur ce qu'ils penfent. Pour faciliter la reflexion aux Enfans , infpirez-leur un gout mod^r^ pour la retraite , & donnez-leur en 1'exemple , apprenez-leur & s'y occuper utilement , DE ZEDELYKE OPVOEDING. 63 gewen hen om order te houden in hunne bezigheden , doe hen bemerken , dat het onre- delyk is tot een anderen tyd tc verfchuiven , 't geen zy tegen- woordig kunnen doen , overtuig hen , dat het verftandiger is beter te weeten , dan meer te weeten , dan anderen. Men moet de Re den der Kmderen ver* fterken 9 doordezelve alleen teoeffenenom- trent nuttige en gewigtige voor- werpen 5 door de Kinders alleen eenvoudi- ge , klaare en welberedeneerde werken te doen leezen , door accoutumez-les k mettre de 1'ordre dans Iqurs occupations , faites leur fentir qu'il efl deraifonnable de ren- voyer a un autre temps , ce qu' ils peuvent faire a6tuellement , perfuadez leur qu'il eft plus raifonnable de mieux f^avoir , que de fcavoir -plus que les autres. II faint fortifier la Raifon dts Enfans , en ne 1'exer^ant que fur des fujets utiles & im- portants , en ne faifant lire aux Enfans , que des ouvra* ges fimples , clairs & biea raifonnes ? en 64 III. VERHANDELING OVER , door hun van tyd tot tyd zwaarig- heden voor te ftellen , door hen te doen beruften in din- gen , die zy niet ten vollen be- grypen. Men moet > zoo veeJ doenfyk , de bevat- Ttng der Kinderen juifl en vaardig maaken , door hen te gewennen , om aan- ftonds het weezenlykfte van elk ding te vatten , door niet toe te laaten, dat^y lan- ge verklaaringen geeven , door hen te verpligten tot het ge* bruiken van klaare uitdrukkin* gen ? dooi 4 en leur propofant P de temps autre , des dif- fi cuke's 7 en faifant acquiefcer les Enfans a des chdfes , qu'ils ne comprennent pas tout fait. 11 f(iut , ant ant qn' il eft pojfible , r endre~ la Conception des Enfans nette & prompts y en les accoutumant a faifir dabord ce qu'il ya de plus eflentiel dans une chofe , en ne permettant pas, qn'ils donnent de longues explications , en les obligeant ^ fe fervir d'expreffions claires, en DE ZEDELYKE OPVOEDING. 6s door hen te gewennen , om zig zui- ver uit te drukken , door hen fomtyds bezig te houden met afgetrokken denkbeelden. Men moet de Kinder s vroegtydig eene hebbelykheid dpen verkrygen van den arbeid u beminnen 9 en de ledigheid U vlieden. (e.) Draag zorg voor het OORDEEL der Kinder en. Deeze zorg onderflelt , in de Kin- deren , zekere jaaren, en zekeren voorraad van denkbeelden en kun- digheden. Deeze zorg beflaat daarin , dat men het Oordeel der Kinderen vorme en volmaake , door en les accoutumant a s'enoncer correftement , en les entretenant quelquefois d'ides abftraites. 11 faut faire centra&er de bonne beure aux Enfans I' habi- tude d' aimer le travail & defuir I'oifivete. if e.) .Prenez foin du J u G E M E N T des Enfans. Ce foin fuppofe un certain Sgc dans les Enfans ? & une certaine provilion d'id^es & de connois- fances. Ce foin confifte a former & a perfe&ionner le ju- gement des Enfans , lX.Deel 9 z.rerb. en 6<5 III. VERHANDELING OVER door hen , in alles wat zy lee^en en hooren , te leeren onderfchei- den , wat weetenfchap , wat mee- ning , wat dwaalmg , wat onge- rymdheid zy , door de Kinders meeftal op zig zel- ven te laaten werken , en hun flegts raad te geeven , door hen redeneeringen te doen ont- leeden 9 en door hen uittrekfels en overzettingen te doen maaken , door fomtyds te veinzen , dat men van andere gedagten is, dan zy, door hen zelfs fomtyds totRegters te neemen , door hen te gewennen, om zig zel- ven de reden af te vraagen van de denkbeelden, die zy vormen, door en enfeignant aux Enfans a diftinguer dans toutce qu'ils lifenr & entendent , ce qui ett.fcience 9 opinion , erreur , abjurdite , en laiffant Je plus fouvent agir les En fans par eux-mmes , & en ne leur donnant que des avis, en leur faifant faire des analyfes , des extraits, des traditions , en feignant quelquefo's d'etre d'un fentiment contraire au leur, en les prenant quelquefois eux - in^mes pour Juges , en les accoiirumant a fe demander raifon ^ eux- des idees qu'ils fe forment , en Dt ZEDELYKE OPVOEDING. gf door hen te gewenrieti , om ovef difl- gen , die zy , door de zinnen , keil- nen , nooit te oordeelen , ten zy inbeelding , geheugen , en over- weeging , met elkanderen over- eenftemmen , om het ware van hec valfche te onderfcheiden , om zig te wapeneit tegen vooringenomenheid van geefl en tegen de vooroordeelen der kindsheid, der opvoeding , en dcf oeffcn'mg , om de verfcbeidetl trappen van zekerheid te onder- icheiden^ als geloof, gisfing* twyf* filing, onzekerheid, mhtrouwen, doof en les accoutumant ^ ne jamais juger des chofes qu'ils connoiflent par les fens ; que ['imagina- tion , la memoire ? & la reflexion ne foient d j accord , , .-a difcerner le vrai d'avec le faux , , ---afe munir centre la pr^ven- tion d'efprit , & centre les prjugez de I'Enfan* ce de I'Education , de I'Etude , + a diftinguer les diff^rents de- grez de certitude , co'nme croyance, co dmite, incertitude, defiance, E * <5?> lit. VERHANDELING OVER door hen te gewennen , om niet al te ftyf op hunne gevoelens te ftaan , om niet naa den ui- terlyken fchyn te oordeelen, om wel na te gaan , wat in eene zaak weezenlyk, wat enkel toevallig is , om zig in de plaats , en het geval der zoodanigen te ftellen , over welken zy willen oordeelen , door hun alleen de aanneeming af te vorderen van zulke dingen , waarvan zy wel overtuigd zyn , en zig, ten deezen opzigte, niet te bedienen van het vertrouwen, welk zy in ons ftellen , door en les accoutumant ^ ne pas Stre entiers dans leur^ fentimens , anepas juger felon les ap- parences , * k faire attention & ce qu'il y a d'eflentiel dans une chofe , <& a ce qui n'en ell que I'acceffbire , & f e mettre a la _place & dans le cas de ceux , dont Us veulent juger , en ne leur demandant d'admetire , que ce dont ils fonr bicn perfuad^s , & en ne vous preva- lant poiot , a cet gard ? de la confiance qu'ils ont en vous, en DE ZEDELYKE OPVOEDING. 69 door hen de verfcheiden gevoelens der befte Schryveren over de zelfde ftoffen met elkanderen te doen vergelyken , door hen die Weetenfchappen , welken zy volftrektlyk noodig hebben , om een regtmaatig en zeker oordeel te vellen 5 in den grond te doen beoeffenen. ( f. ) Draag zorg voor den S M A A K der Kinderen , door hen kennis te doen krygen aan de befte Boeken in allerleie weetenfchappen , en him eene goede Boekerye te maaken , door hen byzonderlyk Boeken van fmaak te doen leezen > door en leur faifant comparer les differents fentiments des meilleurs Auteurs fur une meme matiere, en leur faifant faire line Etude r^fl^chie & ap- profondie des fcicnces qui leur font abfolu- ment neceiTaires pour porter unjugementdroit & fur. ( f. ) Prenez foin du GOUT des Enfans , en faifant ^acqudrir aux Enfans , la connoifiance des meilleurs Livres en tout genre , & en>leur forman t une bonne Bibliotheque , en leur faifant lire finsulieremeia des Livres de ' gout, E en 70 HI, VERHANDELING OVER door hen 't befte , dat zy vinden , te doen herleezen en byeen ver- zamelen , door hen aan te zetten , om nooit eenige goede Predikatie , eenig ge~ rugtmaakend Pleidooi , eenige Aka- demifche Redenvoering 9 of eenig goed Toneelftuk te verzuimen , door hen alleen te doen verkeeren met luiden van gezond verftand , van geeft, van bekwaamheid > door hen vroegtydig fmaak te doen krygen in het fchoone eenvoudige , het natuurtyke , hot waaragtige , het vtrhevene 9 door hen beftendiglyk te wapenen tegen den kwaaden fmaak in het nmtwe , het byzondere , het hoog- draavende , en tegen den kwaa- fin Icur faifant relire & receuillir ce qu'ils trou- vent de meilleur , en les en^ageant k ne manquer ni excellent fer- mon , ni Plaidvyer ' d'apparat , ni difcours accademi* ques , ni bonnes pieces de Theatre, en ne leur faifant frequenter que des gens dejenf* d'efprit , a t dents , en leur infpirant de bonne heure du gout pour fc beau fim*le , le naturel , le vrai , le Jublime , en les muniffHnt conftamment centre le mauvais gout du nouveau, dufmgulitr, dupbefas: contrc DE ZEDELYKE OPVOEDING. 71 den fmaak van do gedagte op le offer en aan de wyze van voorflellen , door hen aendagtiglyk te doen na- gaan , wat by elk onderwerp , dat men verhandelt , voegt , door hunnen ftyl te vormen , die klaar , net , beknopt , en overeen- komftig met het onderwerp , moet zyn, ^ Draag z&rg WOT den GEEST der Kinderen. Ik neem hier 't woord geeft in dien byzonderen zin , welken men ge- meenlyk daar aan hegt. De zorg , die men voor den geeft der Kinderen draagen moet , be- ftaat daarin , dat le mauvais gout defacrifier la penfee au tour, en leur faifant faire attention a ce qui convicnt ^i cheque fujet que 1'ontraite, en leur formant le ftile , qui doit tre clair 9 pre- cis, concis, convenable auj'ujet. ( g. ) Prenez Join de L' E s p R i T ties Enfans. On prend ici le terme d'efprit dans le fens particu- lier que 1'on y attache d'ordinaire. Le foin que Ton doit prendre de i'efprit des En- tans , coufifte 4 Icui 72 III. VERHANDELING OVER dat men htm 't leezen aanraade van zulke werken , die den geefl ge- regeld, fchrander en keurig kunnen maaken , dat men hen vermaane , om niet geeftig te willen fchynen , dat men de geeftigheid by hen nooit pryze , dat men niet toelaate , dat zy de geeftigheid meer waardeeren 5 dan de reden en het oordeel , dat men niet dulde , dat zy overal geeftigheid willen inbrengen , dat zy eene geeftig- heid beminnen , die zig ophoudt met woordfpeelingen , fnaake- ryen 9 kwinkflagen , enz. "dat zy de zoodanigen naklappen , in welker foort van geeft zy behaagen fcheppen , dat ^ leur confeiller la lefture des ouvrages , qui peuvent rendre 1'efprit fage , fin & delicat , que la raifon & le jugement ? ne pas fouffrir quMls veuillent en mettre par tout, qu'ils aiment Tefprit de pointes , de droleries , de bons mots , &c. qu'lls foyent les Echos de ceux ? dont le tour d'efprit leur plait , a ns DE ZEDELYKE QPVOEDING. 73 dat men niet dulde , dat zy van hunnen geeft een kwaad gebruik maaken. (h.) Draag zorg voor het VERNUFT der Kinderen. Tragt , ten dien einde , het vernuft der Kinderen te kennen 9 om het zelve te kunnen aankweeken. Laat den Kinderen vryheid om him vernuft te volgen. Geef him gelegenheid , om het zel- ve te toonen. vermaan hen , om daar van 't befte gebruik te maaken , dat zy kunnen. (i.) Doe > eindelyk , two voordeel met de ONDERVINDING der Kmderen. Men quails faflfent un mauvais ufagc de leur efprit. (h.) Prenez foin du GENIE des Enfans. Pour cet effet , cherchez a connoitre le genie des Enfans , pour ^tre k mme de le cultiver. Laiflez aux Enfans la liberte de fuivre leur genie. Procurez-leur les occafions de le manifeiler. Exhortez les a en faire le mcilleur ufage poffible. C i ) Mettez , enfin , a profit , L' EXPERIENCE propre des Enfans. n 74 HL VERHANDELING OVER Men moet de Kinders gewennen , om \ geen zy ondcrvinden , en reeds ondervonden hebben , te overden- ken. Men moet hun , nu en dan , fommige omftandigheden van hun leeven te binnen brengen , hen overtuigen , dat zy on- dervinden zullen , dat het verfland zoo wel veroudt, als het lighaam , hen de noodzaaklykheid en nuttigheid doen bemerken van vroegtydig ondervin- . ding te verkrygen , hen de menfchen leeren ken nen door hunne weezens- trekken en uitwendigheid , hen II faut accoutumer les Enfans ^ r^flechir fur ce qu' ils ^prouvent , & fur ce qu'ils ont dja &- prouv6. II faut leur rappeler, quelquefois , certaines circon- ftances de leur vie. leur perfuadcr qu* ils expe'rimenteront que Tefprit vieillit comme le corps , leur faire fentir la n^ceffite' & I'utilitc d'ac- qu^rir de bonne heure , de 1'expdrience, leur apprendre a connoitre les homines par Li phyfionomie , &: par 1'exte'rieur , leur DE ZEDELYKE OPVOEDING. 75 hen doen letten op 't gedrag der jonge luiden , die zig in de wereld begeeven , op de wyze , waar- op elk zig daarin gedraagt, volgens bet onderfcheiden karakter van zyn verftand , op de verfcheiden- heid van meenin- gen en gevoelens. hen de verfchillende vemuf- ten der menfchen doen op- merken , en de gewoone wyze van denken van elk vernuft , hen in werken van kunfl be" kid , titivinding , volmaakt- Icur faire faire attention aux demarches des jeunes gens qui entrent dans la monde, ^ la maniere dont cheque caraftere d'efprit s s y conduit / a la diverfite d'opinions &$ de feu* timens , leur faire obferver les difl^rents genies , & la maniere ordinaire de penfer de cheque g^- nie , leur faire obferver dans les ouvrages de 1'art, ' 76 III. VERHANDEL1NG OVER held* uitvoering en nuttigheid doen vvaarneemen , hen doen begrypen , dat al- les bun tot leering moet dienen. 3. Men moet ztg benaarftigen , om het Verjland der Klnderen te verlicbten. Onderwys uwe Kinders in noodige, nut* tige , gewigtige of verpligtende zaaken. . De noodlge kundigheden , die de Kin- ders verkrygen moeten , zyn De TAAL, Men ^imagination , I'invention , la perfection , I' exe- cution , & /' utilite , leur faire comprendre que tout doit leur fer- vir d'inflruftion. On doit traveller h eclair er T Efprit des Enfans. InftruifeK vos Enfans dans des Connoiflances res, Miles, & importantes ou obligators. f. Les Connoifjances ntcejjaires que les Enfans doivent ac~ que'rir , font Le|LANGAGE. Tl DE ZEDELYKE OPVOEDING. 77 Men moet beginnen met de Kin- ders hunne Moedertaal te lee- ren. Men moet hen vroegtydig ge- wennen , ora duidelyk, naauw- ^ketirig en zuiver te fpreeken , en om de woorden wel uit te Irengen. Men moet hen twee of drie taa- len te gelyk doen leeren , ge- lyk de Nederduitfche 5 Fran- fche, enz. Men moet hen eerft volgens het g^bruik , en naderhant volgens de regels leeren fpreeken. ' Het II- faut commencer a enieigner. aux Enfans f leur iangue maternelle. II faut les accoutiimer d^ tres bonne heure ^ parlcr ' diftin&ement , exaftemerfi , pursment) & a bieri prononcer les motr. ' - 3 II Taut leur faire apprendre deux ou trois langues'a la fois , comme la HollandoiTe, la Frangoife , & telle autre. II faut leur enfeigner a parler , dabord par 1'ufage , en fuite par les regies. III. VERHANDELING OVER Het LEE ZEN. Men moet de Kinders vroegty- dig lecren duidtlyk leezen , net leezen , wet leezen 5 en wet op- zeggen 9 dat is natuurlyk , met Jmaak en aandoemng. Men moet hen gewennen , om dikwils overluid te leezen en op te zeggen , en om het lee zen en opzeggen met eenige gebaarden te vergezellen, Het SCHRYVEN. Men moet de Kinders gewennen , om de letters wel te maaken, we/ te fchikken , wel te zetten , om regt te fchryven, net te fchry- La LECTURE. II faut enfeigner de bonne heure auxEnfans, it lire diftinQemtnt 9 k lire corr demerit ^ ^ Men lire , a bien reciter , c'eft a dire , naturelle- ment , avec gout & avec Jentiment. 11 faut les exercer a lire , & reciter fre*. quemment haut, & accompagner la lec- ture & la recitation de quelques geftes. L* E c R i T u R E. II faut accoutumer les Enfans i bien former Us lettres ? a les bien ranger 9 i les bien cou- cber DE ZEDELYKE OPVOEDIiNG. 79 ven , gaauw en by verkorting te fchryven. Men moet hen leeren wel te fpel- len , en de tekens , die de zin- fcheidingen en kkmklanken aanwy- zen , wei te plaatfen. Het CYFFEREN. Men moet de Kinders in de Cyf- ferkunft onderwyzen , door zig, in denaanvang, te bedie- nen van dingen 5 die onder de zinnen vallen. Men moet eenvoudige regels ge- bruiken. Men moet de Kinders gewennen, cm naa vafte regels , gaauw en uii het hoojd te cyffiren. Men cber , ^ ecrire droit , ^l ecrire proprement , & crire vite & par abreviation. II faut leur apprendre Yortograple , la ponEtua, tion , Y accentuation. Le CHIFFRE. II faut inftruire les Enfans dans le Chiffre 9 en ie fervant dabord de chofes fenfibles. II faut employer des regies limples. II faut accoutumer les Enfans a chiffrer /&*- nent , vile , de tfae* II 8o III. VERHANDELING OVER Men moet hen vroegtydig leeren Boekhouden. De Kinders moeten deeze eerfte kun- digheden verkrygen by wyze van fpel en uitfpanning, met hunnen zin, en zonder dwang. De Kinders moeten deeze eerfle kundig- heden aanmerken als middelen , cm anderen te verkrygen , en niet als cigenlyk zoo genoemde kundighe- den. . De nuttige kundigheden , die de Kinders verkrygen moeten , zyn De Aardbefchryving , De Klootkunde , Een II faut leur apprendre de bonne heure fa- voir tenir des Limes de Comptes. Les Enfans doivent acquerir ces premieres connois- fances , comme par forme de jeu & d'amufement , de leur bon gr , & fans qu'on les y contraigne. Les Enfans doivent envifager ces premieres connoiffan* ces, comme des moyens pour en acquerir d'autres, & non comme des connoilfances propremeut ainfi nominees. t. Les Connoiffances utiles que les Enfans doivent acyut* rir , font La Geographic 5 La Sphere y Un *>E ZEDfiLYKE OPVOEDING. Si Een weing Meetkuiide , Een weinig Natuurkunde , Het Natuurlyk Regt , De Gefchiedenis , en vooreerft de Heilige Gefchiedenis, De Fabelkunde 9 en de uitlegging der Fabelen, De gefchiedenis van him Land . deszelfs ge\voonten deszelfs voorregten. Men moet de Kinders deeze nuttige kundigheden flegts doen aanzien als hulpmiddelen , oin anderen te ver- krygcn, die gewigtiger zyn. De gewigtige of verptigtende dighcden , die de lenders verbygen tftoeten , zyn 5 DC Un peu de Geornetrie , Un peu de Phyfique , Le Droit natiirel , L' Hlftoire , & dabord 1'Hiftoirc Sainte , La Fable & fon Explication, L'Hiftoire de leur Pays, - - fes coutumes, - - fes privileges. ( On doit accotitumer les Enfans a n'envifager ces Con- noiffances utilcs , que comme des aides a en acquerit de plus importantes. S- Les Connoijj'ances importantes o& oUigatoires que les Enfans doivent acquer.ir 5 font IX. Deel , $. Wrt. F La 8* III VERHANDELING OVER , DC Kermis , die het Beroep eifcht, dat zy voorhebben te aanvaar- den ; De Kennis of Beoeffening van den Godsdienft. 9 Wat de Kennis aangaat > die, het Btroep eijcht , dat de jvnge luiden voorhebben te aanvaarden , \ Men moet hen niet doen denkcn , om zig tot eenig bcroep te be- paalen , dan na hen alvorens on- derweezen te hebben in de ver- feheiden zaakcn , die hun nuttig kunnen zyn in alle beroep , dat zy omhelzen moogen. Men moet hen de noodzaaklykhcid doen gevoelen van een beroep te , La ConncifTance qu*exige la ProfpJJim ^ la quelle ils fe deftinent. La Connoitrance ou T Etude de la Religion. Qiwt a la Connolffance qifexige la Profefflon a la queile les jeunes gens je deftinent. II faut ne faire penfer aux jeunes gens ^ fe d- terminer pour line piol-ffion, qu'apres les a o ; r inll'Uirs dans les diverfes connoilTances qui p-'itvent leur 6lre utiles , dans quelque p.ofeflion qu'ils embrafTcr.t. II fj'iit lenr fa^re fcnrir h i^ccfTit^ qu'il y a, d'embrafier une profeflion : & iniifter fur cette ne- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 83 te omhelzen , en op die nood- zaaklykheid bly ven ftaan ,. als de jonge luiden befluitloos zyn om- trent de keuze. Men moet zeer voorzigtig zyn in den jongen luiden een beroep aan te raaden , en bedagt weezen om te onderzoeken, tot welk beroep zy meeft gefchikt zyn , om hunne neigingeri en hunnen fmaak te raadplee- gen , om na te gaan , of hun- ne lighaamsgefteldheid, hun vernuft , hunne begaafdhe- den toelaaten , dat zy, ten deezen opzigte , hunnen fmaak volgen. Men- nSceffite , lorsque les jeunes gens font irrefo- lus pour le choix. 11 faut'^tre tres prudent confeiller line profes* lion aux jeunes gens , & avoir foin d'examiner a la quelle ils font le plus propres ; _ : - -'de confulter leurs inclinations & leur gout ; r. d'obferver fi leur complexion , leur genie , leurs talents permettent , qu'ils fui- vent 4 cet egard leur gout. F2 H 8 4 HI- VfiRHANDELING OVER Men moet met hun redeneeren over 't belang der keuze van een be- roep. Men moet, eer de jonge luiden zig tot een beroep bepaalen , hun 't voor en tegen van elk beroep ontvouvven, de beletfels, die zy te boven komen , de hoedanig- heden , die zy verkrygen , de pligten , die zy betragten , en de zwaarigheden in de waarneeming zelve van dat beroep, diezyzul- len overwinnen moeten. Men moet de jonge luiden , zoo veel doenlyk, wederhouden van een beroep , dat hunne byzon- dere gebreken of heerfchende drift zou moogen voeden. Men II faut ralfonner avec eux fur 1' importance du choix d'une profeflion. II faut, avant que les jeunes gens fe detcrminent pour une proleflion , leur txpofcr le pour & le centre de chaque proftffion ; les obilacles, qu'il faudra furmonter ; les qualitez , qu'il faudra acqu^fir ; les devoirs , qu' il faudra remplir ; les d/fficultez , dans 1'excrcice m6me de cette profeffion , qu'il faudra vaincre. II faut , autant qu'il eft poffibJe , detourner les jeunes gens d'une profeffion qui pourroit nour- rir leurs defauts particuliers , on leur paffion favorite. II DE ZEDELYKE OPVOEDING. 85 Men meet zekere voorzorger ge- bruikqn ten opzigte van jonge Uliden , die zig buiten -s Lands nederzetten. Men moet , na dat de jonge luiden zig voor een beroep verklaard hebben , him daarvan , een tyd lang , niet meer fpreeken. Na verloop van eenige Maanden 9 moet men hun dezelfde aanmer- kingen weder onder de oogen brengen , die men hun voorftel- de , eer zy zig bepaalden. Als men in de jonge luiden eene foort van roeping ziet tot het beroep , dat zy verkozen heb- ben , moet men II faut prendre de certaines precautions eft egard aux jeunes gens qiii s' 6tabliflent dans le Pays Stranger. II faut , apres que les jeunes gens fe feront de- termines pour une profeflion , ne leur en plus parler pendant un certain temps. II faut, apres que quelques mois fe feront ecou- 16s ,. leur remettre encore fous les yeux , les mSmes con (i derations , qu'on leur avoit pro- pofe'es , avant qu'ils fe determinaflent. II faut , lorsque I' on voit que les jeunes gens ontunc forte de vocation 'pour la profeflion , qu'ils ont choifie , F 3 let Sd III. VERHANDELING OVER Tien daarin verflerken , door ver- andering te voorkomen , him daar -toe behulpzaam zyn, door hen te doen ondervvy/.en in dc taalen , die hun niittig kun* nen vveezen , en in de wee- tenfchappen, tot het verkoo- zen beroep betrekkelyk , hen daar toe aanmoedigcn ,* door flil te ftaan op de voordee- len 5 uit een wel waargeno- men beroep oorfpronkelyk ; op de byzondere nuttigheid van 't beroep , dat zy omhelft hebben ; op 't gelujv , dat voor hun zelven ,zal voort- vloeijen uit een beroep , dat zy vryelyk en uit fmaak heb- / ben ^angenomen. Men les y affermif , en prevenant le changement, les y aider, en les faifant inilruire dans les Ian- gues qui peuvent leur 6tre utiles , & dans les fcieuces relatives a la profeffion choiiie , hs y encoura&r , en infiftant fur les avantagefi qui rdfiiltent d'une profeffion bien exer- cee, fur 1'uttlite particuliere de cellequ'ils out embraflee ; fur le bonheur qui ddcou- lera pour eux memes d'une profeffiou embraff^e librement & par gout, ' .DE ZEDELYKE OPVOEDING. 87 Men moet ftilftaan op de byzonde- re deugden, die hun beroep bun gelegenheid zal geeven 9 om te oeffenen. Men moet hen wapenen tegen de byzondere verzoekingen , aan welken hun beroep hen zalbloot ftellen. Men moet , in allerlei beroep , de begeerte der jonge luiden , om fortuin te maaken , of eenen grooten naam te verkrygen , maa- tigen en beftieren, en hen over- tuigen , dat hunne grootfte eer- zugt ten voorwerp moet hebben deugdzaam te zyn , en eenen goe~ don naam te verdienen en te be- waaren. Men moet hen eindelyk doen be- zef- II faut infifter fnr les vertus particulicres , quo leur proi'effion icur donnera occalion de pra- tiquer. II faut les munir centre les tentations particu- lieres , aux quelles leur profeffion va les ex- po fer. II faut , dans quelque profeffion que ce foit , re- gler & moderer le defir des jeanes gens , de faire fortune , ou d'acquerir un grand no in , & les convaincre , que leur plus grande am- bition doit confiiler a ^tre vertueux , & a me- ritcr & conferver une bonne reputation. II faut , enfin ? leur perfuader , que s'ils ont , C 4" cu 88 III. VERHANDELING OVER zefTen , dat , zoo zy , als Bur- gers , cene Roeping te beant- woorden , zy , ook , als Chris- tenen , een^n Godsdienft te ken* nen en te betragten hebben. Wat de Kennis van den Godsdienft be- treft , Befchouw die kennis als het wec- zenlykfte Goed, dat gy den jon- gen luiden kunt bezorgen , en breng daar toe alles ? in de op- voeding. Verzeker u zelven wel , dat gy niet te veel oplettenciheid kunt gebruiken , noch te veel zorg draagen , om den jongcn. luiden van den Godsdienft gezonde be- gnp- entant que Citoyens , line Vocation a rem- plir ; ils ont auffi 5 comme Chretiens , une Re- ligion a connoitrc & a pratiqucr. Qiiant a la Connolffance de la Religion. Regardez la connoiflance de la Religion comme le bien le pluk eflcntiel que vous puifliez pro- curer aux jeunes gens , & rapportez tout , dans P Education , a cette connoiflance. Perfuadcz- vous bien , que vous ne fauriez avoir trop d'attention , ni apporter trop de foins , a 4onuer aux jeunes gens de fairies idees de la Re- PE ZEDELYKB OPVOEDING. 8p grippen te geeven , op dat zy dien beniinnen en betragten moogen. Maak het 66n uwer .vermaaken, en ftel u zelven in ftaat , zoo 't mooglyk is , om zelf uwe Kin- ders, in- den Godsdienft, te on- derwyzen : of Spaar niets , om hun de befte on- derwyzingen te bezorgen 5 die mooglyk zyn , en verkieft daar toe zulke luiden ? als gy be- kwaamft oordeelt 3 0111 in uwe oogmerken te treeden , en het verftand uwer } Kinderen te be- ftieren. Verzeker u zelven , dat het een groot misbruik is 5 de Kinders zeer vroeg in den Godsdienft te willen onderwyzen. Begin Religion 5 pour la leur fake aimei 4 & prati- qucr. Faites vous un plaifir, & mettez vous en etat , s'ileftpoffible, d'inftruire vous-meme vos En- fans , dans la Religion : on n'Epargnez rien pour leur procurer les meilleu- res inftruQ;ions poflibles , & choififiez les per- fonnes qui vous paroiffent les plus propres a cntrer dans vos vu6s , & a manier Tefprit de vos enfans. Perfuadez-vous , que c'efl un grand abus , de vouloir enfeigner , de tres bonus beurs > la Reli- gion aux Enfans. F 5 Ne po III. VERHANDELING OVBR Begin uwe Kinders niet te.onder- wyzen of te doen ondervvyzen , eer zy verftands genoeg hebben, om te bevatten , en redens ge- noeg , om fmaak te vinden in 't geene gy hen leeren wilt. Befluit gy zelf uwe Kinders in den Godsdienft te onderwyzen , wagt dan , tot dat zy begeerte toonen om dien te kennen. Om deeze begeerte voort te bren- gen , zoo draag zorg , om u dikwils in haare tegenwoordig- heid te verwonderen over alle de kenmerken van Grootheid , Majefteit , Magt , Wysheid en Goedheid , in de Werken der Natuur zigtbaar. Ver- Ne commencez & inftruire on h faire inftruirevos En fans , qu-i lo^squ 1 Us auront affez d* intelli- gence pour comprendre & aflbz dc raifon pour pouter ce quc vous leur enfeignerez. Vous r^folvez - vous k inftruire vous - meme vos Enfans dans la Religion, attendez que vos Enfans t&noignent du defir de la connoitre. Pour faire naitre ce defir , ayez foin d'admirer fr^quemmqnt , en leur prefence , tous les ca- ra&eres de Grandeur , de Majefte , de Puis- fance , de Sageff^ & de Borne , qui fe remar- quent 'dans les Ouvrages de lu Mature, Ne DE ZEDELYKE OPVOEDING. 91 Verzuim geenerleie gelegenheid , om deeze begeerte te vermeer- deren en optewekken, zonder nogtans uwe aanfpraak tot hen te rigten , en antwoord niet ter- ftond 5 noch altoos , op de vraa- gen , welken zy u 9 over deeze onderwerpen y doen moogen. Boezem hun , van ter zyde , eene diepe hoogagting in voor den Godsdienft , door van alles , wat denzelven betreft , niet dan eerbiedig te fpreeken , door hen, in uwe huishouding, niets te laaten zien , 't welk de hoogagting voor den Gods- dienft , die gy hun wilt in- boezemen , fchaaden kan. Als Ne negligez aucune occafion d'augmenter & d'ex^ citer ce defir .; fans cependant leur adreifer la parole . & ne r^pondez pas d'abord , ni tou- jours , aux queflions qu'ils pourront vous fai- re fur ces fujets. Infpirez-leur , indiredement , beaucoup de re- fpeft pour la Religion , en ne parlant de tout ce qui la concerne qu'a- vec veneration , en ne leur lailTant rfen appercevoir dans v^tre domeftique , qui puiffe donner atteinte au refpeft pour la Religion que vous vouiez leur infpirer. Lors- 92 III. VERM AN DELING OVER Als de tyd gekomen is , om de begeerte uwer Kjnderen tot het kennen van den Godsdienft te voldoen , zoo betuig hun uwe blydfchap daar over , wenfch hun geluk met deeze begeerte , en verzeker hen van 't genoegen en den yver , waar mede gy hen , in hun onderzoek , zult .hel- pen. Verzeker hen vooraf, dat deGods- dienfl fchoon , beminnelyk , en een vrindin van blydfchap en ge- luk is , en dat het een groot ver- maak is , daarin onderweezen te worden. Spreek hun van den Godsdienft altoos met een bedaard weezen , en met de blydfchap , op 't ge- laat gefchilderd , en onderhoud hen Lorsque le temps fera venu , de repondre au de- fir que vos Enfans out dc connoitre la Reli- gion , tgmoignez-leur en vdtre joye ; ielici- tez- les d' avoir ce delir , & alfurez-les de la fatisfaftion , & du Zele que vous aurez a les aider dans leus recherches. Afiurez-les d'avance , que la Religion eft belle, aimable , ajnie de la joye & du bonbcur , & qu'il y a un grand plaifir a s'en inftruire. Parlez-leur toujours de la Religion avec un air ferein ., & la joye peiate fur le vifagc ; & ne les Dte ZEDELYKE OP\ T OEDING. 93 hen daarover nooit , wanneer gy kwalyk gefteld of gemelyk zyt. Vermyd zorgvuldig him de beoef- fening van den Godsdienfl laftig en onaangenaam te maaken, en leer hen denzelven veeleer by wyze van gefprek , als door eene oeffening , die te lang duurt, en te zeer aan zekere tyden bepaald is. Geef him vooreerft een denkbeeld van een Almagtig , Oneindig Wys , en Overalcegenwoordig God , die alles gefehapen heeft , die alles onderhoudt , en van wien alles goeds voortkomt. Geef him vervolgens een denkbeeld van Gods Goedheid ; doe hen God befchouwen als bun Vader, door les en entretenez jamais , lorsque vous mal difpofe ou chagrin. Evitez avec foin de leur rendre PEtude de la Re- ligion d|fficile & desagreable ; & inftruifez les en plutot par forme de converfation , que par une Etude trop affidue & trop aftreinte a de certains temps. Donnez leur d'abord I'ide'e d'un Dieu tout puis- fant, infiniment Sage, Prefent par Tout , qui a tout cree , qui conferve tout ,' & de qui pre- cedent tons les biens. Donnez -leur, en fuite , 1'idee de la Bont<6 de Dieu \ III. VERHANDELING OVER door hen in alles , wat in en rond- fom hen is , een weldaadig oog- merk te doen waarneemen , dat hen in '1 byzonder raakt. Overtuig uwe Kinders terdege van Gods natuurlyke en zedelykeEi- genfc happen. Verklaar him 't geen 'er in de befle Vraagboeken gevonden wordt , met betrekking tot den natuur- lyken Godsdienft , u zelven fchik- kende naa hunne jaaren en fchran- derheid. Vervul 't geen 'er in de meefte Vraagboeken , ten opzigte van den natuurlyken Godsdienft 9 ontbreekt. Ge- Dieu ; i'aites ic leur invifager comme leur Pe- re , en les engageant a obferver dans tout ce qui eft en eux , & dans tout ce qui les envi- ronne , un but bienfaifant , qui les interelfe perfonnellement. Convainquez bien intim^ment vos Enfans des at- tributs phyfiques & moraux de la Divinit^. Expliquez- leur ce qu'il y a dans les meilleurs Cat(chimes, de r^latif la Religion naturelle^ en vous proportionnant a leur age & a leur penetration. & ce qui manque dans la plupart des CatdchJmes au fujet de la Religion naturelle. Accou- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 95 Gewen en vorm uwe Kinders , otn antvvoorden te vindenopdevraa* gen , die gy hun, over den Gods- dienft , -doet , en ftel hun nooit iets voor , dan vraagen. Onderregt hen , in den grond , van alles wat den natuuriyken Gods- dienft betreft 9 eer gy overgaat tot den geopenbaarden. Breng hen zoo verre , dat zy lee* vendig befeffen , hoe zeer zy ee- rie Openbaaring behoeven , ea wek in hun de begeerte op , ora die te kennen. Haaft u niet , om hen den geo- penbaarden Godsdienfl te leeren kennen ; verberg , ten dien ein- de , den Bybel zorgvuldig voor uwe Accoutumez & formez vos En fans a trouver des rponfes aux queftions que vous leur fai-^ tes fur la Religion , & ne leur di&ez jamais que des queftions. Inftruifez-les fonds de tout ce qui co^cerne la Religion Naturelle, avant que de paffer a la Religion Reve'le'e. Conduifez-les -an point , qu'ils fentent vivement le bcfoin qn'ils ont d'une Revelation ; & cxci- terz en eux le deiir de la connoftre. Ne vous preflez pas. de leur faire connoitre la Religion revelce ; pour cet effet , cachez 1 foi- gneufement la Bible vos Enfans 5 & ne fouf- frez 96 III. VERHANDELING OVER uwe Kinderen , en duld niet 9 dat anderen hen dien doen ken- nen. Onderhoud uwe Kinders ," terwyl zy nog onkundig zyn of 'er ee- ne Openbaaring is 5 over de thoog- lykheid eener Goddelyke Openbaa- ring 9 en over de 'karakters , die zy noodzaaklyk bezitten moet. Bied hun , vervolgens 5 aan , om hen te helpen in hun onderzoek omtrent de zekerheidvan zulk ee- ne Openbaaring , en geef hun de Boeken van het Oude Teftament. Geef , wyders , agt op uwe Kin- ders 9 en zie , of zy van deeze ontdekking , uit zig zelven , ge- bruik maaken. Na frez pas que d'^autres la leur faflent conno?- tre. Pendant que vos Enfans ignorent encore, s'il y a une Revelation, entretenez-les de la poffibilitt d'une Revelation divine , & des caratteres qu'elle doit n6ceflairement avoir. Offrez-leur enfuite , de les aider dans leurs re- cherches eii egard a la certitude d'une telle R^ v^lation , & donnez leur les Livres de I'ancien Teftament. Obfervcz , enfuite , vos Enfans , & voyez s'ils font , d'eux - monies, ufage de cette decou- verte. Apres DE ZEDELYKE OPVOEDING. 97 Na dat gy het Oude Teftament met hun onderzogt hebt , zoo laat hen nog eenigen tyd in 't onze- kere , of 'er eene laater Open- baaring is , die 't Oude Teftament bevefligt , en bied hun voorts de Euange/ien aan. De Euangelien , met hun , onder- zogt hebbende, zoo geef hun de Handelmgen en Brieven der telen , om hen volkomen van imarheid van den Chriftelyken Gods- dienft te overtuigen. Verheug u daarna, met hun, over 't geluk , dat zy genieten van deezen Godsdienft te kennen. Boezem hun eenen diepen eerbied in voordelieiligeSchriften, wel- ken Aprds avoit examine avec eux 1'Ancien Tefta- ment , laiflez-les encore pour quelque temps dans rincertitude s'il y a tine Revelation po- fl^rieure , qui' confirm^ FAncien Teftament 9 & offrez-leur enfuitc les Evangiles. Apres avoir examine" avec'eux les Evangiles , don* nez - leur les dftes f les Epitres des 4p6tres , pour les convaincre pleinement de la veritt de la Religion Cbretienne. R^jouiflez-vous alors avec eux du bonheur qu'ils ont de connoitre^cette Religion. Infpirez-leur un profond refpeft pour les Ecrits facre's , qui la contiennent , & ne fouffrez ja- IX. Deel, 3. Verb. Q mats III. VERHANDELING OVER ken deezcn Godsdienft vervat- ten , en duld nooit , hoe jong de Kinders ook zyn moogen , dat men zig van deeze Schriften be* diene om hen in 't leezen te oeffenen. Leer hen de Heilige Schriften met verftand leezen, door dezelven niet zoo maar voort te leezen , door geen Hoofdftuk in hetNieu- we Teftament te leezen , on- middelyk , na 'er dn in 't Ou- de geleezen te hebben , door weinig teffens te leezen, en door te overweegen onder en na het leezen , door dikwils de -onderwerpen uit te kiezen, volgens hunne be- hoefr en de gelykluidende plaatfen tegen elkanderen na te zien, door befoins , &: felon les circonftanccs ou ils fe trouvent 5 en n^ pafl^int pas d'un fujet ^ Tin autre, avant qu'ils rk'ayent bien compris le premier , en cherchant & pen^trer le vrai fens de ce qu'ils lifent , & cela , Wysheid en Barmhartigheid waardlg , en verwonderlyk wel gefckikt naa de fyehoeften van afgevajfen , verkeerde en onfterflyke menfchen. Vervul hun verftand met eene vol- konien overtuiging van fa Jchoon- field en uitmuntendheid der Chrifte* fyke Zedeleer. Geef hun juifte en verheven denk- beelden van den byzonderen en openbaaren Dienft 5 dien zy God bewyzen moeten , en duld , ten deezen opzigte 5 nooit, dat men hen vrage de la Redemption , en leur faifant voir qu'elle n'eft point arbitrage , mais qu'clle eft fondte fur la nature des cbojes , conliitant ejjen- tiellement dans I' aneantij foment moral du pecbe , digne de la Saint ete , de la Sageffe , & de la MijMcorde de Dieu , & admirablement adaptee aux befotns d'bommes de'chus , pervers & immortels. Pen^trez leur" cfprit de la beattte & de V excellence de la Morale de la Religion de Jsfus Cbrifl, Donnez-leur de juftes & de gjandes idees du Culte parriculier & public ^ qu'ils doivent reudrc k Dicu , & ne foutfrez jamais ^ cct 6- G 4 gard^. io 4 III. VERM AN DELING OVER. hen gebeden doe van buiten lee- ren , maar bid fointyds overluid in hunne tegenwoordigheid. Verwek in hun , door uw voor- beeld , eene begeerte , om te kuniien bidden. Spreek hun dan behoorlyk van de natuur en vereifchten des gebeds. Duld nooit , dat men hen al te jong in de Kerk brenge. Al- voorens hen daar te brengen , zoo geef hun een net denkbeeld van de natuur en het oogmerk van den openbaaren Dienft, van de wyze , waarop zy dien moeten by woonen , van de vrugt , dien zy daaruit trekken moeten, Ge- gard , qu'on leur faflTe apprendre des prieres par cosur : mais priez quelquefois devant eux, ^ haute voix. Excitez en eux , par votre exemple , le defir de favoir prier. Parlez- leur alors convenablement de la nature & des conditions de la priere. Ne fouffrcz jamais qu'on les mne trop jeuncs a r Er;life. Avant que de les y mener , donncz leur line jufte id^e de la nature & du but du Culte public , de la manierc dont ils doivent s'en acquiter , du fruit qu'ils doivent en retirer. Ac- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 105 Gewen hen ? om te bedenken , dat God alleen hen kan gelukkig maa- ken. Wapen hen by tyds tegen den in- , druk der Ongodsdienjiigheid 9 zoo ten aanzien van Leerftukken , als van Zedenleere , gelyk ook tegen dien van de tegenfpoed der Vtoomen , en de voorfpoed der Boo- zen. Onderhoud hen dikwils over eenen toekomenden flaat 9 die volmaakt gelukkig zal zyn voor de goe- den , en verfchrikkelyk voor de kwaaden. Gewea hen, als onflerflykc Weezens te denken. Voorkom in him de fchrik des doods , door bun , daarvan , juifte Accoutumez - les a la penfe , que Dieu feul peut les rendre heureux. Muniffez-les, de bonne heure, centre rimprcs- Jion de Vlrreligion , tant eu egard aux Dogmes , qu'eu ^gard a la morale , de I'afattfti des gens de bien , & de la profperite des Me'cbants. Entretcnez - les fr6quemment d' un tiat h venir 9 parfaitement heureux pour les gens de bien , terrible pour les Mechants. Habituez-les a penfer en Etres immertels. Prvenez en eux la frayeur de la mort , en leur G 5 en io6 III. VERM AN DELING OVER juifte denkbeelden te geeven , en dikwils te Ipreeken. Na alle mooglyke zorgen aange- wend te hebben , om uwe Kin- ders in den Chriftelyken Gods- dienft te onderwyzen > en daar me- de als te doordringen [en op on- derftelling , dat zy de Gemeen- te , waar van gy Lid zyt , aan- zien als die , welker gevoelens , in't algemeen, met het Euangelie beft overeenfteramen] zoo on- derhoud hen , op eene plegtige wyze, over den Doop , dien gy hun hebt doen toedienen ; doe hen de geloften, die gy in hun- nen naam gedaan hebt, van waar- de kennen, en verg hun^ dat zy II en dormant de juftes id^es , en leur en parlant ir^quemment. Apres avoir pris tons les (bins poffibles pour in- flruire vos Enfans dans la Religion Chretien - ne , & pour les en penitrer , [~& dans la fuppo- fition qu'ils regardent la Comaumion , dour vous tes membre , comme celle , dont les fcntr.nents font, en gejrfral, les plus con formes a 1'Evangile ,] entretenez-les cfuue manicre folemnelle , du Blt^me , que vous leur fires adminiftrer; fakes leur ratifier les vocux, que vous formates en leur nom, & demandcz leur de DE ZEDELYKE- OPVOEDING. 107 u ontlaften van de yerbintenis- fen , die gy voor hun , en cm hunnent vville , hebt aangegaan. Verpligt hen , eindelyk , om hun- ne Geloofs-belydenis in't open- baar te doen ; vergezel hen , voor de eerfte reize, ten Avond- maal ; weder t'huis gekomen , geef hun uwen zegen, en beloof hun voor al hun leeven eene Christelyke vrindfchap. Wees verzekerd , dat , dus doen- de , uwe Kinders geene Chrifte- nen zullen zyn nit geboorte 9 in naam , of door opvoedmg alleen v maar Chriftenen door overtuigmg en inderdaad. 4. Men de vous decharger des engagemens que vous aviez pris pour eux , & pour I'amour d'eux. Enfm ?, engagez-les & faire publiquement leur Confefiion de Foi , accompagnez-les, pour la premiere fois , a la Communion ; de retour chez vous , donnez- leur votre Bene'difclion , ^: vouez-leur pour toute leur Vie, une Ann- tie" chr^tienne. Perfuadez-vous , qu'en agiflant ainfi , vos En- fans ne feront pas des Chretiens de naiffance , de notii ) ou par education feulemeiit , mais les Spectacles 9 la Cour , les Grands , les Louanges , les Flateurs , le Train du Monde, fur la ConnoiJJance , & le Cboix des Limes , fur le Talent d'ecrire , fur le Talent de faire des Vers. II eft npn feulement convenable , mais tres utile , que les jeunes gens ayent des idecs fur tous ces fujets. II eft encore tres important d'obferver , qu'cd cgard aux connoifTances propres ^ ^clairer & ^ orner Vefprit des jeunes gens , il y a des detains vi- ter dans la maniere de les leur faire acqurir. On DG ZliDELYKE OPVOEDING. nr Men moet de jonge luiden doen vermyden deVoorbaarigheid ; zy moeten niet te veel zaaken te gelyk willen omvatten. de Algemeenheid ; zy moeten niet over alles willen heenloopen, de Ferwarring ; zy moeten hunne oefFeningen met order verrig- ten. de Nutteloosheid ; zy moeten zig niet toeleggen op dingen , die alleen ongemeen zyn. En als de jonge luiden reeds een beroep omhelsd hebben , moet men hen doen vermyden de Ovemaat ; zy moeten de plig- ten van hun Beroep niet ver- waar- On doit faire viter aux jeunes gens la Precipitation ; il faut qu'ils n'embraflTent pas trop de connoiffances k la fois. PUniverfaid&i il faut qu'ils ne veuillentpas tout eflleurer. la Coufufton ; il faut qu'ils 6ttidient avec m^- thode. /' ItLutilite ; il faut qu'ils ne s'appliquent pas 2 ce qui n'eft que (implement curieux.i Et lorsque les jeunes gens ont d^ja embrafTe une Profuffion , on doit ieur faire dviter FExch ; il faut qu'ils ne negligent pas les d- voir H2 III. VERHANDELING OVER waarloozen om oeffeningen , die zy voorby kunnen. Doe vooral uwe Kinders vvel begry- pen , en houd niet op hun in elk beftek van jaaren te erinneren , dat zy alleen kennis moeten begeercn en zoeken , om beeter * weezcntyk deugdzaamer , en meer gefchikt te worden, om zig nuttig te maaken voor hun gelyken , en dat dit het eenig oogmerk is , waar op zy niet flegts alle hunne kundigheden , rnaar ook alle de vemoogens van him ver ft and moeten doeri uitloopcn. Overcuig hen , dat zy zig , met zulke geftelteniflen , zonder moeite, ge- wennen zullen , om te mllen en te werken , gelyk zy zig gewend heb- ben ? om te denken. TIL vois de leur Profeffion , pour des Etudes non ciientiellcs. Fiiites , fur tout , blen comprendre i vos Enfans , & ne ceflez de leur rappclicr a tout; Age , qu' iis ne doivent aimer & chercher a connottre , que pour devcnir meiileurs , plus riellement -vertueux , & plus propres a fe rendre vtiles a leurs Semblables ; & quc c'eft L^i 1' unique but , au quel ils doivent rap- porter , non feuleraent tautes leurs ^Comwijfances , mais aufli toufes les Fncitltez de kur Efprtf. Perfuadez-les , qu'avec ces difpofitio'ns , ils s'habi- tueront fans peine , ^ vouloir & & agir, comme ils fe feront habitues a penjer. III. DE ZEDELYKE OPVOEDING. 113 III. DE OPVOEDING befchouwd ten opzigte van 9 t Han. i. Men moet zich benaarftigen om '* hart der Kinderen te kennen. Deeze kennis beftaat daarln 9 dat men , zoo veel moogfyk , ontdekke , ( a. ) Hoe en in hoe verre ben Han van het llghaam afhangt. Geef in. L' EDUCATION confideree e& egard au Cosur. i. II faut travaiUer a connofare h Cosur des Enfans. Cette connoiffance conjlfte k dmler , aitiant que cela eft poffible , (a.) Comment , & jusqu'a qitsl point , le Cceur depend du Corps. ' 3. Verb. H AVQZ H4 HI- VERHANDELING OVER Geef agt op den indruk , welken de voorwerpen , die onder de zinnen vallen , op 't hart maa- ken , op de verfchillen.de gedaan- te der werktuigen , op de verfcheiden vogten , die dezelven voeden , op de loort van voedfel , die deeze vogten voortbrengt, op het Ktimaat of de ge- fteldheid der luge , die dezelven roert , op de flaaten of wiflclval- ligheden des leevens, die dezel- ven veranderen , op de jaaren, die dezelven maatigen of bederven. Ayez -e^ard a rimpjrrffion que font fur le coeur, les o'bjets fenilbl.s , a la differente conformation des or- ganes , aux differentes humeurs qui les nourriHem , a la forte d'aliments qui produifent ces humeurs , -/au climst , ou aUa temperature de 1'air , qui les remue , aux con.'irions , ou aux- viciflitude's- d-- la vie . qui les cbangcht , ^ - - a 1'ige qui les modere , ou qui les altere. Ob,). DE ZEDELYKE OPVOEDING, 115 (b. ) Hoe en in hoe verre 9 t Hart van 't verfland afhangt. Befchouw den indruk , welken de kennis of onkunde op 't hart maa- ken , den indruk , dien de voor- oordeekn op 't hart maaken , den indruk der waarheld op 't hart, de betrekking , die 'er is tuffchen het karakter des ver- ftands en dat des harte , den indruk 9 dien 't hart ontfangt van hetdenkbeeld, welk het verfland vomit van grootmoe- digheid en laagheid , van vermaak en fmart , van magt en zwakheid, van geluk en ongeluk , Be- (b.) Comment , 3* jusqu'b quel point , le CKW depend de I'efprit. Confid^rez 1'impreflion qne la cmnolffance , on {'ignorance font fur le cceur , . 1'impreffion que les prejugez font fur le cojur , rimpreffion de la verite far le c^eur, le rtiport qu'il y a entre le car after e de Pefprit & celui du co?ur , 1'impreffion qne fait fur le creur , Pi- dee , que I'efprit fe forme de grandeur & de bafeffi , de plaijir & de donleur , de ' puiffance & de foiUejJe ,. de bonbeur ou de malbeur , // 2 Con- n6 lit VERHANDELING OVER Befchouw den meet of min Her- ken indruk , dien "t hart ontfangt van het denkbeeld > welk men vormt van't geen de raenfchver- ' mag , en de verfcheiden gevoe- lens , uit dit denkbeeld ont- ftaande. (c.) Waar door en hoe V Han aange- aaan wordt. Let op den indruk , die de uitwen- dige voorwerpen op 't hart kun- nen maaken 3 op het vermoogen , welk het denkbeeld van behoefte , 't zy weezen/yke of m^ebeelde , op 't hart oefFent , Let , Conf|drez 1'impreffion plus ou moins forte que fait fur le cceur , Tidee que Ton fe forme de ce dont i'homme eft capable , & les fentiments different* qui refultent de cette ide. (c.) Par ou , & comment le Cvur eft mft. Faites attention k rimpreffion que peuvent fairc fur le coeur , les objets ext^rieurs. an pouvoir qu*exerce fur lecoeur, r idee de fes befoins , foit rtels , foit imagi- naires , Faf- DE ZEDELYKE OPVOED1NG. 117 Let op de beweegingen van Itefle en ha at , begeerte en afkeer, hoop en vrees,- die in 't hart opryzen, op de v'erzoekingen der eigen- liefde , . op den indruk 9 dien de men- fchen op 't hart rnaaken , op den indruk , dien het denk- becld van God daarop maakt, . op het vermoogen van *t ge- wifle. ( d. ) Hoe 't hart op het lighaam en ver- jland werkt. Overweeg de begeerte, die *t hart heeft, om de gewaarwording van zyne vermaaken of behoeften te openbaaren 9 de Fakes attention aux mouvements d'amour les ZEDELYKE OPVOEDING. 12 1 voortgang , om haar behoorly- kc paalen te zetten , vermougen , oiir'cr alle mooglyk voordeel uit te trekken , uitwerkjelsi om'er de gevolgen van te voorzien , gebruik > om dezelven heilzaam te maaken -, mhbruik , om ze in bedwang te krygen , nuttigheid, om ze niettefmoo- ren. Onderzoek , hoe zy geregeerd moeten worden , 't zy 5 om dezelven of te wekken, te tern- men 9 of te kiden. Wees ten vollen verzekerd , dat gy niet te vroeg beginnen kunt Its progres , pour leur donner de juftes bornes, le pouvoir , pour en tirer tout Tavantage pos iib!e , les eff'Jts , pour en pre" voir les fuites , Vujfage , pour les rendre falutaires , I'abus , pour les tnaitrifer , I'utilitt , pour ne les pas e'touffer. Examinez la maniere de les gowerner , foit pour les exciter , foit pour les dompter , foit pour les conclude. Convainquez - vous intim^ment que yous ne H 5 ft\u- 122 III. VER HANDEL ING OVER kunt uwer Kinderen driften te beftieren. Let op dt neigingen des , Jiane , om het <4'<>eJe 9 dat 'er in is , aan te kweeken , op dvszep begeerten , om ze te re^elcn , op d.\ zelfs flaauwer genelgdheden > om die te veredelen , op desztifi hebbelykheden* om die ten goede te wenden , - op deszelfs deugden , om die te vormen en te beveftigen , op deszelfs gebre ken , om dievoor te kocnen , of uit te roeijen. Let op de gefchiktheden des harte tot fauriez commencer trop tut a diriger les pas- fions des Enfans. Faites attention am pendants du cpur, afin de cul- tiver ce qu'ils ont de boil, - - - - - a fes defirs , poi)r les regler , - .... a fes inclinations , pour les enno- blir , - . . . . a fes habitudes , pour les tourner au bien , - - - - a fes vertus , pour les former & les afFermir , - - - - - a fes vices , pour les prevenir, ou les de'raciner. Faiics attention aux difpofitions du cceur i teHe vertu 3 DE ZEDELYKE OPVOEDJNG. 123 tot deeze deugd of ondeugd , meer dan tot geene. 99 V Hart ml Benaarftig u. , om den wil der Kin- deren lulgzaam te maaken , door hunnen wil vroegtydig te wederftaan , door hun nooit te vergunnen , 't geen zy te fterk willen , door hen te gewennen om te wil- len, 't geen anderen willen , door hun fomtyds te vergen, dat zy opofFeren 't geen zy willen, door hen" te overtuigen , dat zy , nog zoo jong zynde , zig moe- ten vertu , pltit6t qu* ^ telle autre ; &: a tel vice , plut6t qu'^ tel autre vice. Le Ctzur vent. ?' Travaillez & rendre la volontt des Enfans, flexible , ' . n. r^fiftant de bonne heure k leurs petites vo- loiicez , en ne leur accordant jamais ce qu'ils veulent trop fortement , en les habituant a vouloir ce que ies autres veulent , en leur demandant quelquefois le facrifice de ce qu'ils veulent , en leur perfuadant que , fi jennes encore , ils doi- 12* III. VERHANDELING OVER ten voegen naa luiden, die ou der zyn , en meer verlicht 9 dan zy , otmrent het geen hen be- taamt te Willen ofniette willen. Benaarftig u , om den wil der Kin- deren flandvaflig te maaken , door hen te overtuigen, dat fchoon het fraai zy voor anderen te wy- ken , het egter niet altoos be- taamlyk en noodig is , door hen te beweegen , om u 9 dikwils , *t geen zy willen , me* de te deelen , op dat gy *t hun 9 als *t noodig is , moogt erin neren , door hen te doen befeffen , dat het noodig is een wil voor zig zel- ven doivent s'en rapporter k des gens plus agds & plus ^clair^s qu'eux fur ce qu'll leur convient de vouloir , ou de ne vouloir pas. Travaillez a rendre ferme , la volontt des Enfans , en leur perfuadant , que quoiqu'il fpit beau de ceder aux autres, 11 n'eftjn^antmoins pas tou- jours convenable ni neceflaire de leur ceder. en les engageant a vous communiquer fr^quem- ment ce qu'ils veulent, afin de pouvoir le leur rappeler uu befoin , on les convainquant qu'il eft neceflaire d 5 avoir tine >E ZfcDELYKE OPVOEDING. 125 vcn te hebben . inzonderheit omtrcnt het goede , door hen goed te keuren , als zy het goede ftandvaftig willen, door die ftandvaftigheid van svil , omtrent het goede, fomtyds op de proef te ftellen. Benaarftig u , om den ml der Kin- deren welgeregeld te maak^n , door hen te gewennen, omteover- weegen, eer zy willen, en'tgeez zy willen , door hun de omftandigheden aan te wyzen,' waarin zy moeten af- ftaan van 't geen zy willen , of daarin volharden , door une volont^ ^ ibi , fur tout pour ce qui eft bien. en les approuvant lorsqu' ils veulent fermement ce qui eft Men , en eprouvant quelque fois cette fermet^ de vo- pour le bien. Travaillez ^ rendre la volonte des Enfans bien regies, en les accoutumant ^ r6fl6chir truant que de vou- loir , & fur ce qu'ils veulent , en les inftruifant des circonftanccs, dans les quel- les ils doivent fe defifter de ce qu'ils veulent, ou peril ftcr h le vouloir , cjL 126 III. VERHANDELING door hen te leeren hunnen wil re- gelen volgens het gewigt derzaa- ken , die zy willen , door hen aan te maanen , om nooit lets anders te willen , dan 't geen waarlyk goed is. Benaarftig u, om den w/'der Kinde- ren onderwerpelyk te maaken , door hen te doen begrypen , dat het , in bunne jaaren , paft , eenen onderwerpelyken wil te hebben , door u fomtyds , omtrent hen , van 't Vaderlyk gezag te bedienen , en hun eerft eenigen tyd daarna opening te doen van de oorzaa- ken en redenen , die u daartoe bepaald hebben , door en leur enfeignant ^ regler leur volont^ felon 1'importance des chofes , qu'ils veulent , en les exhortant a ne vouloir jamais que ce qui eft veritablcment bon. Travaillez a rendre la volonte des Enfans , foumife , en leur faifant fentir qu'k leur age, il convient d'avoir une- volonte foumlfc , en vous fervant quelquefois a leur e*gard de Tau- torit^ Paternelle, & en ne leur rendant comp- te que quelque temps apres , des motifs & des raifons qui vous out determines a vous ea fervir , en DS ZEDELYKE OPVOEDTNG. 127 door hun fomtyds afteeifchen, dat zy bunnen wil opoffl-ren , zonder hun de reden van dee- zen eifch te zeggen , door hun dikwils te fpreeken van de verfcheiden umftandigheden, waarin him wil aan dien van God moet onderworpen zyn. 5 5, V Hart werkt of brengt tot werken. Neem , vooreerft, in aanmerking, dat , over 't algemeen , 't hart werkt , naa dat het meer of min leevendig wordt aangeclaan. Neem in aanmerking , dat 't hart de onafhankelykheid bemint. en geneigd is willekeurig te werken, dat n exigeant quelquefois le facrifice de leur vo- lonte , fans leur dire Ja railbn pour la quelle vous 1'exigez. en leur parlant frequemment des divtrf-\s cir^on- fiances duns les quelles leui volonte doit ecro fubordonnee a celle de Dieu. ,., Le Caw agit ou porte & agir. ' Obfervez dibord que le coeur agit ; en general , felon qu'il a ete p ; us ou moms vivement re- mue. Obfervez que le coeur aime 1'ind^pjudance , & eft port a agir arbitraircment. Ob* HI- VERHANDELING OVER dat het werkt met kragt > moed , en zeer dikwils met lift, dat het vry werkt. Deeze vryheid moet beftierd worden door wysheid en goed- heid , zy moet omzigtlg zyn in 't verkiezen der goederen , voorzigtig in 't gebruik der mid- delen , die het bezit van dezel- ven kunnen bezorgen , inqe- toogen in haare werking , vooral wanneer 't hart imvendige wor- ftelingen ondervindt, welker uit- komft voor het zelve een bron kan zyn van de grootfte deugden of ondeugden. Aan- Obicrvez que ie cceur agir avec force, avec cou- rage , tres fouveiu avec rufe , que le coeur agit avec liberte. II faut que cette libert^ foil dirigee par -la fugcfle & par la bonte ; - qu'elle foit circonfpe&e dans le choix des biens ; prudente dans 1'emploi des moyens qui peuvent en procurer hi pos- fcffion ; refervee dans foil cxcrcice , fur tout lorsque le creur prouve des combats int^- rieurs , dont 1'iffiic peut ^tre pour lui la four- ce des plus grandes vertus, ou des plus grands . vices. Vu BE ZEDELYKE OPVOEDING. 1*9 * Aangezien de naauwe vereeniging, die 'er is tuflchen lighaam en ziel , en aangezien de werktuigen, naamaa- te zy grover of fyner zyn, de wer- kingen der ziele vertraagen , ver- haaften , of fomtyds zelfs geheel verhinderen , is 't van groote aan- gelegenheid beftendiglyk te ktten op de uhiverkfels , uit deeze vereenlgmg ontftaande , en op die dingen , waarin 't hart iydelyk is , ten einde zoo veel te minder zwaarigheden te vinden 3 om het te vormen of te verbetcren. i. Matt l'ttw/on intime qu'il y a entre le corps & & vu que les organes plus groffiers ou plus deli - cats retardent , ou accelerent , ou m^meemp^chenc quelquefois les operations de 1' ame , il eft tres important de faire conftamment attention aux &/ fets qui refultent de cette union , & a ce en quoi le coeur eft pafflf , afin de trouver moins de dilfi- cultez a le former ou a le corriger. JX. Dfd, 3. Verb t 2.11 130 III. VERHANDELING OVER 2. Men moet zlg lenaarjligen , om '* Hart der Kinder en te vortnen of te verbeteren. Laat het uw beftendig oogmerk zyn , in 't hart uwer Kinderen alles te vernietigen , wat den voeg ter on- deugd ? en alles te veftigen 5 wat den weg ter deugd kan laanen. Wees in uw binnenfte overtuigd , dat het volftrekt noodig is , 't hart u- "wer Kinderen zeer vroegtydig te vormen , en dat de jaaren van een tot zeven, voorhun, degevaarlykfle jaaren zyn. Befchouw , als een onvermydelyken pligt, uwe Hinders, in die jaaren, geen 2. 11 faut travaUIer a former ou a corriger le Coeur de vos Enfans. / Ayez conftamment pour but dc detruire dans le coetir de vOvS Enfans , tout ce qui pent tre nn acbemine* ' msnt an vice , & d'y ^tablir tout ce qui peut un acberninement aux vertus. Convainqucz-vous bien intimement , qti'il eft ,abfo- lument n^ccfTaire de former le crcur de vos -En fans, de trcs bonne heure ; & que 1'Sge le plus dang^- rcux pour eux , eft depuis un jufques zfept ans. Regardez comme un devoir iiidifpenfable de ne pas per- DE ZEDELYKE OPVOEDINGJ. 131 geen oogenblik , om zoo te fpree- ken ? uit het oog te verliezen. Hoe veel bedwang de onderwerping aan deezeregelen u ook veroorzaa- ke , flaauw niet ; en onderfteun u zelven door de aanmerking van het uitfteekend oogmerk , dat gy be- doelt , om een hart ter dcugd te vormen /en door het denkbeeld , dat gy duizend moeilykheden ont- gaat, en u zelven het bitterfle har- tenleed befpaart voor het toeko- mende. Boezem uwen Kinderen , vooreerft > eenvoudiglyk in , dat zy zekere clingen inoeten doen en anderen nalaaten ;, en dat minder, door 't geeven van leflen , dan door 't ge- brui- perdre de vue, d'un inftant 5 pour ainfi dire , vos En fans , & cet ^ge. Quelque g^ne , qtre cet affujcttifTement vous caufe, ne vous relfkhez point; & loutenez-vous par la confideration du but excellent que vous vous pro- pofez , de former un cceur a la vertu ; & par I'id6e que vous vous evitez mille peines , & que vous vous ^pargnez des chagrins cuifants pour 1'ave- nir. Inculquez dabord fimplement ^ vos Enfans , qu'ils doivent faire certaines chofes , & s'abilenir d'au- tres i & cela moins en leur dormant des prcep- l i tes , III. VERHANDELING ovfia bruiken van voorbeelden , getrok- ken uit hunne eigen daaden , of daaden , waar van zy getuigen zyn. Doe hen vroegtydig aanmerken , dat 'er een weezenlyk onderfcheid is tus- fchen goed en kwaad , eene over- eenkomft en onovereenkomft , ge- grond op de natuur en betrekkin- gen der dingen. Gewen uwe Kinders om het goede te doen , dewyl zulks lofFelyk is , en het kivaade te laaten , dewyl het fchandelyk is dat te pleegen , zon- der hen daar toe te brengen door beuzelagtige vergeldingen. Vermyd , zoo veel doenlyk , uwen Kinderen een denkbeeld van de On- deugd te geeven , eii redeneer en- kel, tes, qu'en vous fcrvant d'exemples , tirez de leurs propres actions , ou ds celles dont ils font les tdmoins. Faitcs-leur obferver, de bonne heure, qu'il y a une difference reelle entre le bien & ]s mal ; une conve- nance & une disconvenance , fonde'es fur la natu- . re & les relations des chofes. Accoutumez vos Enfans a faire le bien , parce que cela eft louable, & a s'abilenir du mal, parce qu'il eft hontsux de le commettre, fans les y porter par de frivoles recompenfes. Evltez , autant qu'il fe peut , de donner aux Enfans I'idie- du vice , & ne raifonnez fimpiement , en trai- tant DE ZEDELYKS OPVOEDING. 133 kel , als gy van deugden handelt , over de mooglykheid der dingen , die 'er tcgen over ftaan. Geef u wen Kinderen regte denkbeelden van deugden en ondeugden , en be- dien u van de befte middelen , om hen tot de eenen te vormen , en de anderen in hun voor te ko- men. Onderzoek , ten den einde, elke deugd , en de tegenovergeftelde ondeugd , door die van ftuk tot ftuk te ont- leeden; onderfcheid derzelver ver- fcheiden bronnen , foorten en tak- ken. Vorm 't hart uwer Kinderen tot De Opregtkeid 9 en voorkom in hun de Dubbelhcid, Breng 5 tant des Vertus , que fur la poffibilitt de leurs con- tra ires. Donnez ^i vos Enfans de juftes id^es devS vertus & des vices , & fervez-vous des muilleurs moycns pour les former aux unes , & pour pre"venit en eux les autres. Pour cet effet , examinez en detail clique vertu, & foil vice contraire ; difcernez-en les diverfes four- ces, les diverfes fortes, & les diverfes branches. Formez le coeur de vos Enfans & la Droiture 3 deren dikwils en op eene leeven- clige wyze voor den geeft de overeenkomft , nuttigheid en fthoon- heid der oprcgtheid. Doe hen , vervolgens , bemerken, hoe Iaag 9 veragtelyk enfchandelyk de dubbelheid zy. Draag zorg , dat uwe Kinders met fpreeken in eene onzekcre bete- kenis 9 en geen dubbelzinnighe- den of opzettelyke omwegen ge- bruiken. Vergeef him dc fouten , die zy openhartiglyk belyden. Straf hen ftrengelyk over zulken, die zy willen ontkennen of be- wimpelen. Laa- Pour cet effet , frappez vivement & frequemment Tefprit de vos En fans de la convenance , de I'uti- lite , & de la beaute de la droiture. faites leur fentir en fuite, combien la duplicite efl bajfs , bldmable , prdjydiriable. Prenez garde que vos Enfans ne parlent jatnais i double fens, & n'ufent point d'equivoques & de detours. Pardonnez-leur des fautes avou^es ing^nument. PunifTez feverement celles quMls veulent nier on palller. Que DE ZEDELYKE OPVOEDING. 135 Laaten uwe Kinders van de kugen en gruwel hebhen , en de waar- held betragten in hunne gefprek- kcn , ver- foeijen , en eerJyk zyn in hun drag , van de kwaade trouw een afgryzen hebben , en banne verbintenijjen geftand doen , vermomming en kunftenaarye veragten , en voor de vuift gaan in hunnen handel en wandel , de huichelaarye f . vlieden , en ongeveinsd zyn In him- ne daaden. Vorm Que vos Enfans abhorent le menfonge , & foyent vtridiquet dans leurs discours. ------ deteftcnt la fauffete , & foyent Jtnceres dans lews demarches. - - - - - aycnt en horreur la mauvaife foi , & foyent fideles dans tews engagements, ------ m^prifent la dljjlmulation & les fineffes , & foyent francs dans leurs precedes. ------ fuyent FUpocripe , & foyent vrais dans leurs attions. 1 4 For- 1 3 6 HI. VERHANDELING ovta Vorm het hart uwer Kinderen tot de Regtvaardigheid , en voorkora in hun de Onregtvaardigheid , door hun de onvermydelyke ver- pligting , om rcgtvaardig te zyn , dikwils en op eene lec- yendige wyze voor den geeil te brengen , door de regtvaardigheid dikwils by hen te pryzen , en hun te fpreeken van de agting , die ,haar, by de menigte , wordt beweezen , door hen te dioen bemerken.i hoe wraakbaar en veragt de onregt- yaardigheid is ^ door Formez le coeur de vos Enfans ^ la Juflice & prevenez en eux I'lnjuftice, en frapant vivement & fr^quemment Tefprit de YOS Enfans , de ^obligation inJifpenfahle o\i Ton eft d'etre jufte , en louant fr^quemment devant eux la Juflice , & en leur parlant du cas que le Public en fait , en leur faifant fentir , combien 1' Injuftice eft condamnable & me"prife*e , en DE ZEDELYKE OPVOEDING. 137 door hen te verpligten om regt- vaardig te zyn , zelfs tot in hunne geringfte fpelen , door hen , voor een oogenblik , in de plaats te flellen van hun , die verongelykt worden , door hen tot Regters te neemen over de onregtvaardige daaden van anderen, door hen het dubbel te doen we- dergeeven van 't geen zy an- deren onregtvaardig benomen hebben , door hen te gevvennen om hunne fchulden te voldoen , zelfs , eer zy gemaand worden, door hen billyk te leeren zyn iu de vrywillige uitdeeling van 't geen zy in eigendom bezitten , door en les obligeant d'etre juftes jusques dans leurs moindres jeux , en les mettant pour un inftant a la place de ceux a qui on fait tort , en les conftituant Juges des a6tions injuftes dee autres , en leur faifant rendre le double de ce qu'ils ont pris aux autres , injuftement, en les accoutumant k fatisfaire ce qu'ils doiventi & avant mfime qu'on le leur demande , en leur enfeignant ^ ^tre equitables dans la dis- tribution volontaire de ce qu'ils poffedent ert propre , ; v x J ea 138 III. VERHANDELIIS 7 G OVER door hen zeer omzigtig te leeren zyn in het oordeel , dat zy vellen moogen over de rede- nen , daaden , en vooral het zedelyk karakter van anderen. Laaten uwe Kinders de partydigheid en kwaadfpreekendheid myden , de lillykhcld plaats geeven in hunne oordeclen , en i/igetoogen weezen in hunne redcnen. Laaten zy zig vormen tot eene heb- belyke , algemeene en onkreukbaare regtvaardigheidi en zig nooit toe- eigenen , 't geen hun niet toe- behoort. Vorm het hart uwer Kinderen tot de en leur apprenant a etre tres circonfpefts dans 1 jugement qu'ils pen vent porter des discours , des a&ions , & fur tout du cara6tere moral des autres. Quo vos Enfans dvitent la partialite & la mtdifance , & foyenC equitables dans Isurs jugemens , & rejervez dans leurs discours. Qu'ils fe forment a line integrity habituells , univer- felle & a touts epreuve ; & ne s'approprient jamais ce qui ne lew appartient point. pormez le cceur de vos Enfans a la Re- DE ZEDELYKE GPVOED?NG. 139 de Dankbaarheid > en voorkom in hun de Ondankbaarheid. Dring fterk aan , dat dankbaar- heid een pligt van regtvaardig- heid, ondankbaarheid eene on- regcvaardigheid is. Scherp liwen Kinderen in / dat het bctaamlyk , fchoon en aange- naam is dankbaar te zj'n, Boezem hun , omtrent de on- dankbaarheid 5 al den af keer , en al de veragting in , die zy verdieiit. Doe u\v voordeel met alle , zelfs de geringfte voorbeelden van ondankbaarheid , om uwen Kin- deren te toonen , welk oordeel het Gemeen 'er over velt. Ge- Reconnoiffance , & pr^venez en eux ^Ingratitude. *' Infiflez fortement fur ce quo la reconnoiflance eft une jtiftice, & que 1' ingratitude eft une injuftice. Inculquez a vos En fans , qu'il eft convenable 9 qu'il eft beau 9 qu'il eft doux d'etre reconnois- fant. Infpirez-leur pour 1'ingratitude , tout 1'dloigne- ment & tout le m^pris qu'clle merite. Prdfitez des moindres exemplesd'ingratitudepour montrer a vos Enfans quel jugement le Public en porte. Ha- i 4 o III. VERHANDELING OVER Gewen uwe Kinders tot de dank- bnarheid ; help hen , ten dien einde > om oplettende te zyn, zelfs op de minftegunften, die men hun bewyft, en de minfte dienften , die men hun doet. Cewen uwe Kinders , om zuU ken 5 die hun goed doen , ter- ftond te bedanken. Beweeg hen , om hunne dank- baarheid te betuigen door daa- den. Leer hen hunne dankbaarheid evenredig maaken aan'tgewigt der ontfangen dienften. Vermaan hen , om het oogmerk , dat men gehad heeft , om hen te verpligten , niet ongemerkt te laaten voorbygaan , fchoon dit Habituez vos Enfans h la reconnoilTance ; aidez les , pour cet effv't , ^ prctcr attention aux moiv.drcs fr.veurs qu'on leur accorde , & aux moindres fervices qu'an leur rend. Accoutumcz-lcs k remcrcier fur ie champ ceux qui leur font du bicn. Engagez-les ^ t^moigner leur reconnoiflancQ par des efTets. Enieignoz leur proportionner leur rcconnois- fance $. rimnortnnce des fervices res ZEDELYKE OPVOEDING, dit oogmerk iiiet uitgewerkc gevvorden zy. Verm het hart uwer Kinderen tot de Goedwilligheid 9 en voorkom in hun de Kwaadwiltigheid. Doe hen belang neemen in het lot hunner medemenfchen in 't al- gemeen , uit aanmerking , dat dezelven menfchen zyn 9 ge- lyk zy. Schilder hun iemant , die zyns gelyken kwaad zou moogen wenfchen , met de zwartfte kleuren af. Beftraf hen , als zy vermaak fcheppen in anderen te zien vegten of elkanderen kwaad doen. Be- cette intention n'aye pas &6 effe6tu^e. Formez le CCEUF de vos Enfans a la Bienveuillance , & prvenez en eux la Malveuillance. Int^reflez vos Enfans au fort de leurs femblables en general , par la raifon que ce font des hom- mes com me eux. Peignez-leur dcs plus noires couleurs uue per- fonne qui fouhakeroit du mal a fes fembla* bles. Reprcnez-les lors qu'ils fe plaifent a voir les au- tres fc battrc , ou fe faire du mal. Ccn- T42 III- VERHANDELING OVER Berisp hen 5 als zy met de ram- pen van anderen den.fpot dry- veil , of hen om hunne gebre- ken of elenden fmaadelyk be- jegenen. Wek him mededoogen op jegens de armen , ziehn en ondeugen- den. Maak het mededoogen uwerKin- deren werkzaam en verjfandig. Dat de goedwi/ligheid , die 't hart uwer Kinderen zal bezielen , in him eenegefchiktheid voort- brenge tot befchaafdheid , en hen de onbe- fchaafdheid doe verrayden, oplettendheid jegens anderen , en hen de verwaartoozing van de- zelven doe vermyden , Cenfurez-les lors qu'iis fe moquent des maux des autres , ou qu'iis infultent a leurs defauts ou a leurs malheurs. Excitez leur compaffion envers \QSpauvres y envers les molades, envers les vicieux. Rendez leur companion attive &fage* Que la bienveuillance , dont le coeur de vos Enfans fera anime , les.difpofe a la polite[Je 9 & leur fafie eviter rimpoliteffe. aux tgards , & leur fafie eviter 1'inattention pour les autres. ila BE ZEDELYKE OPVOEDING. 143 x gedienftigheid , en hen de eigeti- willigheid doe vermyden , toegeevendheid , en hen de ge- flrengheid. doe vermyden , goedaardigheid, en hen detest- aardigheid doe vermyden. Vorm het hart uwer Kinderen tot De Weldaadtgheid , en voorkom in him de Beleediging. Doe uwe Kindcrs geftadig letten op 't geen anderen voor hun doen. Overtuig hen , dat zy verpligt zyn -, zig , op hunne beurt , nuttig te maaken voor ande- ren. Doe hun aanwyzing van de gele- gen- k la complaifance, & leur faflc eviter la roideur dans la volonte. I 1 'indulgence, & leur fa fie Eviter la feverirt. & la bonte , & leur faffe eviter la malignitf. Formez le coeur dc vos Enfans a la Bienfaifance , & prevencz en eux la Malfaifance. Faites faire conftamment attention k vos Enfans a ce que les autres font pour eux. Perfu-idez-leur qu'ils font dans J'obligation de fe rendrs, a leur tour, utiles-aux autres- Indiquez-leur les occaiions , fourniffez leur les mo- 144 HI. VERHANDELING OVER genheden 5 verfchaf hun de middelen , en leer hen de ver- fcheiden wyzen , om anderen goed te doen. Leer hen in elk ding al het goed te brengen , waar voor het vat- baar is. Duld niet dat uwe Kinders ooit het minfle kwaad doen aan hun gelyken , zelfs niet aan de Beeften. Gewen hen den Dieren goed te doen. Gewen hen hunnen makkeren ver- maak te doen, en gcdoogniet, dat zy ooit met elkanderen veg- ten. OefFen hen , om te verzinnen , waar mede zy anderen kunnen ver- moyens , & enfeignez-leur les differentes ma* nieres de faire du bien aux autres. Enfeignez-leur a procurer a cheque chofe tout le bicn , dont elle eft fufceptible. Ne permettez pas que vos En fans faflent jamais le moindre-mal a leurs femblables , non pas mme aux B^tes. Accoutumez- les a faire du bien aux Animaux. Habkuez-les a faire plaifir a leurs camarades f die 't hart uwer Kinderen zulleii bezielen , in him eene gefchikt- heid voortbrengen tot belangeloosheid 9 en om of hunne hoede te zyn tegen de baatzugt. tot inllddaadigheid , en om de kaa- righeid te vermyden. tot edelmoedigheid , en omdegierig- Md te vlieden* Vorm autres , afin de le leur procurer s'il de- pend d'eux. Demandcz- leur fr^quemment quel Men ils ont fait. Louez-les du bien qu'ils font. Que les fentimcns de bienfaifance dont le cffiur do vos Enfans fera anirnd , les dispofcnt au desiitfereffement , & ^ 6tre en garde contre I'M- ret - propre. a la HherolM , & & foiter la lefne. \ la genervfti , & a futr 'i'avarice. IX.Deel, 3, rarh K 146 III. VERHANDELING OVER Vorm het hart uwer Kindercn tot de K/oekmoedigheid , en voorkom in hun de (Breeze. Begin , voor alle dingen , met niet te dulden , dat men him vervaarlyke denkbeelden voor.- ftelle van Spooken , Bullebak- kcn , enz. Gewen hen , van langzaamer hand , en met zagthcid , aan voorwcrpen , waar voor zy vervaard fchynen. Doe hen fomtyds in 't donker blyven , en blyf daar met hun. Doe hen eene gewoonte maaken van te gaan zien , daar zy ge- rugt gehoord hebben. Geef Formez le coeur de vos Enfans au Courage , & prvcncz en eux la Crainte. Commencez daborJ par re point fouffrir que 1'on cffre a vos Enfans , des id^cs elfrayantes de fpe61res , d'pouvantails , &c. Accoutumez-les , peu a peu , & avec douceur, aux objets , dont ils paroiflcnt effray^s. Faites-les refler quelquefois dans Pobfcurite*, Sc reftez y avec eux. Faites^leur prendre Thabitude d'allcr regardcr li oCi ils ont entendu du bruit. Don- DE ZEDELYKE OPVOEDING, 147 Geef him een regtmaatig denk- bceld van dondur, weerlicht, enz. Zeg hun 9 dat zy alleen , die kwaad doen , te vreezen heb- ben. Bied hun onderftand in bunne onheiltjes , raaar zonder fchyn te geeven van hen te beklaa- gen , of door hunne traanen bewoogen te zyn. Gevven hen , omaan te merken, dat 'er geringe of kortftondige onheilen zyn , die men ver- draagen moet , om grooter te ontgaan. * om i iet on h e ii 9 a i s een zeer gemeen ding, te befchou- wen. om Dortnez-lcnr une jufte idee du tonnerre , des eclairs &c. Dites-leur , qu'il n'y a que ceux qui font mal 5 qui doivent craindre. Secourez vos En fans dans leurspetitsmaux, ma's fans paroitre les plaindre , ni etre attenJri par leurs p^eurs. Accoutumez-les a remarquer qu'ils y a des maux legers , ou de courte duree , qu'il faut fouf- frir , pour en eviter de plus grands. ------ a regarder le mal comme une choie fort ordiaaire. K 2 ~a j 4 8 HI. VERHANDELING OVER om het onheil , waar voor zy werkclyk bloot ftaan zoo veel inooglyk , met be- daardheid ondcr'c oog te zien. om daar toe te arbeiden , dat zy , zelfs oncter het ge- weldigft drukken des onheils , door het zelve niet overwon- nen worden. oin overtuigd te zyn dat de onhcilen , die zy wer- kelyk ondervinden , niets zyn in vergelyking van die zy , in 't Vervolg 5 mooglyk zullen ondervinden, en dat niets, dan de oeffeninghunnerkloek- moedigheid, in hettegenvvoor- dig geval , hen kan in ftaat ftel- len, om die onbeilen , als lui- den van moed , te verdraagen. om _ _ . _ & envifager de fang fro id , au- tant qu'il eft poffible , le nul au quel ils iont a6tuelieinent expofes. . . - - _ & travailler Jans le fort rneme du mal, a ne s'en point laiffer furmonter. . _ - _ - a fe ycrfuader quo les maux qu'ils ^prouvent a6tuellemertt ne font ricn , en comparaifon de ceux qu'ils pourront e'prouver dans la fuite , & ou'i! n'y a que J J exerc:c:i de leur courage dans e'cas prdfcnt', qui puifle les mcttre en etat de foutenir ces ttiaux en gens de coeur, a ZEDELYKE OPVOEDING. 149 cm te denken aan de Voorzienigheid , die byzon- derlyk waakt ten goede van him , die op haar vertrouwen. Bcdien u met voordeel van de Gefchiedenis , om uvven Kin- deren voorbeelden van waare kloekmoedigheid te fchetfen. Dat de kloekmoedigheid uwer Kinderen hun inboezeme eene verftandige vrymoedigheid* die te.blooheid en lafhartig- tigheid vermeeftere. een behoorlyk vertrouwen , dat de moedeloosheid voorkome. iverkzaamheid in '/ arbeiden , die de traagheid en luiheid vei> banne. on- - a penfer ^ la Providence ^ qui veille particulierement au Men de ceux 5 qui fe coniient en elle. Servez - vous utilemcnt de 1' Hifloire , pour tracer k vos En fans des modeles de vrai courage. Que le courage de vos Enfans leur infpire une affurance fage , qui furmonte Iztimidiri , & la poltronerie. une bonntie confiance , qni prdvienne le dtcourd- gemtnt , de raftivite dans le travail , qui banifle 1* indolen* ce & la pareffe, I 5 o III VERHANDELING OVER cnwrikbaarheid in 't goede , die de vsrkeerde fchaamte over- meeftere, bcftendigheid in de deugd , die hen onbekwaam maake tot ver- anderingi kragt in verdrukkwgen , die de ffi&fiagtigMd voorkome, lydzaamheid in tegenfpoed > die hen wapene tegen het on- geduld. Vorm het hart uwer Kinderen tot de Zagtmoedigheid 9 en voorkom in hun de Oploopendheid. Prys de zagtmoedigheid by uwe Kinders, Bring de la fermete dans le bien, qui furmonte la man- vaife honte , de la conflance dans la vertu , qui les rende inc a- pables d? changement , de la force dans les affli&ions, qui pr^vienne Pdb- batement , de la patience dans I' adverfoe , qui les munifle centre L' impatience. Formez le coeur de vos Enfans ^ la Douceur , & prevenez en eux rirafcibilitt. devant vos Enfans la douceur. In- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 151 Bring aan op derzelver voordce- Icn , zoo ten aanzien van het lighaam , als van de ziel 9 voor ons zelven en anderen. Geef uwen Kinderen een voor- beeld van zagtmoedigheid. Wees zagtmocdig , vooral je- gens hen. Stel hun 't voltnaakte voorbeeld van zagtmoedigheid , Jezus Chriftus , voor oogen ; toon hun die zagtmoedigheid 9 in praktyk gebragt 9 in alle de omftandigheden zyns leevens , en in de moeilykfte gelegen- heden 3 waar in het zelfs fcheew , dat hy 'er zig van kon ver* ichoond hebben. Vermaan hen tot zagtmoedigheid. Stel Infiflez fur fes avantages , foit par raport au corps , foit par raport a I'aim , pour nous - m&mes , pour les autres. Donnez a vos Enfans 1'exemple de la douceur. Soycz doux , fur tout cnvers eux. Propofcz - bur ]e parfait modcle do douceur , Jefus Chrift , ?< moncrez-leur cette douceur mife en pratique dans toutes les circondances de fa vie , & dans les occaiions les plus difli- ciles , ou il fembloit mSme qu'il auroit pu s'en difpenfcr. Exhortez-les ^ la douceur. K 4 Met- 152 III. VERIIANDELING OVER Stel hen in 't geval van die te oeffenen. Prys hen als zy daaden van zagtmoedigheid gedaan heb- ben. Beftraf hen , als zy daaromtrent zyn te kort gefchooten. Straf hen , als zy eene geveinsde zagtmoedigheid aanneemen. Dat de zagtmoedigheid in uwe Kindereti eene gefchiktheid voortbrenge tot ieerzaamhtid in opzigt van den raad , dien men him geeft , en hen bewaare van zig te laaten vervoeren door kop- ptghetd; ftyjzinnigheid en hard- mkkigheid. gemaatigdheid in 't redentwiflen 9 en Metrez-les dans le cas de la pratiquer. Louez-les quand ils out fait des aftes de dou- ceur, Reprenez T les lors qu'ils y ont manque". Puniflez-les lors qu'ils afferent une feinte dou- ceur. Que la douceur difpofe vos Enfans In docilM , pour les avis qu'on leurdonne, & les preTerve de fe lailfer aller ^ retake- merit , A i'opiniatrete , & a I'obft'niation. ^ la moderation dam la difpnte , & les preferve da DE ZEDELYKE OPVOEDWG. 153 en hen bewaare van zig te laaten vervoeren door drift. bedaardheid , als zy tegenge- fprooken worden , en hen bewaare van zig te laaten vervoeren door ongeduld en haafligheid. lydzaamheid ah zy getergd wor- den , en hen bewaare van zig te laaten vervoeren door gramfchap en woede. Vorm het hart uwer Kinderen tot de Nedrighiid , en voorkom in him den Hoogmoed. Voorkom in uwe Kinderen alles , wat den weg baant tot hoog- moed , en him te verregaande denk- de le laiiFer alier a la vivacite. b la tranquilite lorsqu'ils font contredis ? & les pr^ferve de fe laifier aller a i'impatience , & aux bnisqueries. b la patience hrsqu'ils font infultes, &. les prefer- ve de fe laiifer aller a colere &; I'emforte- ment. Formez le coeur de vos En fans k I'Humilite , & pr^venez en eux I'Orgueil. Pr^venez en vos Enfans tout achehimement u 1'orgueil ) & tout ce qui pourroit leur donner K 5 uns m - V'ER HAN DELING OVER denkbeelden van zig zelven kan geeven. Wagt u van hen voor den dag te brengen , uit ydele verwaand- heid , en geef maar zeer zel- den uwe toejuiching aan het geeftige dat zy zeggen , of het aardige dat zy doen moo- gen. Belet hen de Dienftbooden trot- felyk te behandelen. Verpligt hen , om hunne mak- kers , die minder zyn als hun gelyken , te bejegenen. Onderhoud hen dikvvils over al- les dat zy nog te leeren en te verrigten hebben. Wys hun jonge luiden van hun- ne jaaren , die , met minder be- line id:e outrde d'eux-mSmes. Evitcz de les produire avec oftentation , & n'ap- plaudiflez que bien varcment ^ ce qu'ils peu- vent dire de joli ou f^ire de gentil. Empechez- les de trailer les Domelliques avec hauteur. Qbligcz-les de trailer leurs c:.raarades inferieurs t en <:gaux. Entrerenez-lcs fouvent de tout ce qu'ils ont k apprenJre & pmiqucr. Mt>ntrez-leur des jeuaes gens de Icur ^ge qui , avec DE ZEI3ELYKE OPVOEDING. 155 behulp , meer weeten en doen dan zy. Bewys hun, meenigmaalen, dat zy niet veel weeten , en dat zy anderen verfchuldigt zyn , 't geen zy weeten. Gryp alle gelegenheden , waar in zy misgetaft hebben , aan, om hun hunne misflagen onder de oogen te brengen. Berisp hen , als zy toonen zig zelfs meer te agten 3 dan ande- ren. Leer hen , dat het minfte toeval hen kan berooven van hunnen rang, hunne goederen, hunne reden. Geef avec moins de fecours , en favent & en font plus qu'eux. Prouvcz-leur fr^quemment qu'ils ne favent pas grand chofe , & que de ce qu'ils favent , ils en ont 1'obligatkm aux autres. Saifiifez toutes les occafions oil ils fe font trom- pez pour leur mettre fous les ycux leurs man- quements. Cenfurez-les lorsqu'ils t^moignent s'eftimer plus que les autres. Apprenez-Ieur que le moindre accident peut les priver de leur rang , de leurs biens , de leur jaifon. Don- 156 III. VERHANDELING OVER Geef him een regtmaatig denk* beeld van 't geen 's menfchcn waare grootheid uitmaakt. Overtuig uwe Kinders , hoe wel de nedrigheid zwakke , behoefti- ge en bedorven Schepfels voe- ge ; hoe nuttig de nedrigheid zy voor hem , die 'er mee begaafd is , hoe aangenaam aan andere menichen , en hoe zeer zy goedgekeurd voorde by God. Dat uwer Kinderen gevoelens van nedrigheid hen bewaaren von-pragt in klee- deren , enz. en him zedi^heid inboezemen- de zotheid uit hunne redenen verbannen , en hen verftan- diglyk doen fpreeken, zig Donnez-leur line juflc idtc ds ce qui conflitue la vraie grandeur de Thomme. Prouvez vos Enfans , combien Phumil/t con- vieilt des creatures f 'Abies , indigentcs , cor- rompuss : combien 1'humilite eft utiie a celui qui en eft doue , agreable aux autrss hommes , approu- vte de Dleu. Que les fentimens d'humilitc de vos Enfans |es prefervent du Luxe des habits &c. & leur infpirent la mode/lie. banifient de leurs difcours la fatuite 9 & les faflent parler fagement. JJE ZEDELYKE OPVOEDING. 157 zig kanten tegen de verheffing Gp rang, en hen gejfraakzaam en fo/00/#maaken jegens alien. de laatdunkendheid in hun uit- dooven, en hun een verftan- dig mistrouwen geeven van zig zelven* hunne eifchen maatigen, en hen toegeevend maaken in de onder- handelingen des leevens. hunne eerzugt regelen , en hen groot maaken in hunnc eigen oogen* . Vorm het hart uwer Kinderen tot de Foorzigtigheid , en voorkom in hun de Onvoorzigtigheid. Gewen uwe Kinders om s'oppofent ei la vairite d'un certain rang & les ren- dent affables ? bannutes envers tons. 6touffent en cux la prefomption , &: leur don- nent une fage defiance d'eux-momts. modcrent leurs pretentious , &: les rendent foci- les dans Is commerce ds la vie. rcglcnt leur' ambition , & les rendent grands * propres yeux. Fortnez le coeur de vos Enfans a la Prudence , & prevenez en eux T Imprudence. Accoutumez vos Enfans ane 153 HI- VERHANDELING OVER om nooit aan 't werk te gaan , voor dat zy overtuigd zyn aangaande de redelykheid van het oogmerk, dat zy be- doelen. om de gevolgenhunnerdaaden te voorzien. Om den raad van zulken te vraagen , die nicer jaaren , meer kennis en meer onder- vinding hebben, dan zy. om niets teonderneemen, zon- der ten minften waarfchyn- lykheid te hebben vaneenen goedcn uitflag. om zig nooit in de mooglyk- heid van gevaar te ftellen , ten zy hieruit goed kan voort- komen , of om een waar- fchynlyk kwaad te ontgaan. om > a ne jamais agir avant de s'etre rendu raifou du but qu'ils fe propofent. a prevoir les fuites de leurs actions. 1 demander dcs avis a ceux , qui font plus &ge"s , plus eclairs , fy. plus experimentes qu'eux. ne rien entreprendre , qu' Us n* ayent du moins probatjilit^ de r^iiffir. a ne s'expofer jamais a des risques poffibles , i moins qu'il n'en puifle refu'ter un blen , & que ce ne foit pour e>iter un mal pro- bable. a ZEDELYKE OPVOEDING. 159 om plaats , tyd en perfoonen in agt te neemen . als zy ver- pligt zyn te fpreeken of lets te doen. om altoos met het gemakke- lykfle te beginnen , ten ein- de, by trappcn, tot het on- gemakkelykfte te komen. cm 't geen zy tegenwoordig kunnen doen , tot geen an- deren tyd uit te ftcllcn. om zig niet in de handen te geeven van den ecrftkomen* den , of van onbekenden. orii zig niet te veel te laaten voorinneemen door het ui- terlyke , of zig niet te zeer te laaten verblinden door grootfche verteeringen. om a faire attention aux temps , aux lieux , & aux perfonnes , lorsqu'ils'font obligez de parler ou d'agir. & commence!* toujours par le plus a:f, pour parvenir par degies a ce pu'il y a de plus difficile. a ne pas remcttre un autre temps, ce qu'ils peuvcnt fairc aftuellement. a'ne fe pas livrer au premier venu , on des incomms. a ne pas fe laifler trop prevenir par Text^- rieur , ni s'en laifler trop iuipofer par des s faftueufcs. i6o III. VERIIANDELINO OVER om het zedelyk karakter na te fpooren van bun , met wcl- ken zy moeten handelcn of zig verbinden willcn. Dat de Voorzigtigheid uwe Kin- ders fyaarzaam maake In hunne ver-* teeringen , en op hunne hoe- de doe zyn tegen de verkwis- ting. otnztgtig in hunne gefprekken , en hen bewaare van loshdd en. onbezttisdheid. voomitziende in hunne oogm&rken , zoo datzy nooitbeichuiciigd kunnen warden van onnoozel^ held of dvcaasheid. eplet- ^ tudier le caraftere moral de ccux , avec qui ils ont traiter , ou avec qui ils veu- lent fe Her. Que la Prudence rende vos Enfans mono-mes dans kurs depenfe.s , & fafle qu'ils fe tiennent en garde centre la prqtlig<te. circwfpeBs dans leurs dlscours , & Ic-Ji prefer ve de 1^ legerete & de Y&Murdtrie. wtf dans leurs : 7 >i/ems, de forte qu'ils ne puiifent jamais ^tre taxes de Jimjjiicxe ou de folit. atten- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 161 ofkltendop hunne daaden, en zig nooit verheffende lovm het oordeel dcs gemeens. Vorm het hart uwer Kinderen tot de Maatigheid, en voorkom in hun de Onmaatigheid , door hun flegts eene kleine hoe* veelheid te geeven van 't geen zy noodig hebben. door hen te gewennen , om van de dingen niet meer te nee- men , dan zy behoeven , en zelfs minder. door hen te doen opmerken , dat , daardebehoefteophoudt, ook het vermaak ophoudt of af* neemt. door attetrtifs lews aBions , & ne fe mettant jamais au deffus des jugemens du Public. Forraez le cocur de yos Enfans ^ la Temperance , & pr^venez en eux T Intemperance , en ne donnant a vos Enfans qu'une petite quail* the de tout ce qui leur eft neceflaire. en les accoutumant de bonne heure a ne pren- dre des chofcs , que ce qu'il leur en faut , & me'me moins. en leur faifant obferver , que 1& ou le befoiii cefie , la cefle ou diminue aufli le plaifir. IX.Deel, 3. rer/&. L cu 102 III. VERIIANDELING OVER door hen 't nadecl te doen begry- pen , dat zy door onmaatig- heid toebrengen aan lighaam en ziel door hen te overtuigen , dat 011- maatigheid den weg baant tot allerhande ondeugden en maa- tigheid tot allerhande deugden. door hen te doen begrypen , dat niets eens redelyken weezens onwaardiger is 5 dan de on- maatigheid , en dat dezelve hen verlaagt tot beneden het onvernuftig Vee. door fomtyds treffendevoorbeel- den van maatigheid en onmaa- tigheid by hen aan te haalen. door hen , voor een tyd , te be- rooven van dingen 9 die zy meer en faifaiit fentir & vos En fans le tort qu'ils font par rintemp^rance a lenr corps & a Icur efprit. en Jes convainquant , que 1' intemperance efl un acheminement n toutcs fortes de vices , & la temperance un acheminement a toutes fortes de vert us. en leur faifant fentir que rien n'eft plus indigne cPun Etrc raifonnable , que 1' intemperance & qu'clle'les ravale au dcfibus des Brutes. en leur cJtant xjuelque fois des exemplcs frap- pants dc temperance & d'intemperance. en les privant pour un certain temps des chofes , dont DE ZEDELYKE OPVOEDING. 163 meer dan eens misbruikt heb- ben. door hen flrengelyk te ftraffen , wanneer zy eene gewoonte van onmaatigheid willen maaken. door hen te verpligten , om zig fomtyds te onthouden van din- gen , welker genietinghun ge- oorloofd en aangeHaatn is. door hun een vporbeeld daarvan te geeven. Dat uwe Kinders noch gulzigaarts , noch lekker- bekken 9 noch dronkaarts, noch keurige wynproevers worden. Dat zy de verkwikkingen en ver- maaken met gemaatigdheid ge- nieten* Dat dont ils ont abufd plus d'une fois. en les puniflant feverement , lorsqu'ils veulent fe faire une habitude de 1'intemperance. ^ en les engageant ^ fe priver quelquefois dc cc dont il leur eft permis & agreable de jon'ir. en leur en donnant Texemple. Que vos En fans ne deviennent ni gourmands , ni friands. hi yvrognes , ni gourmets. Qu'ils ufeut avec moderation des recreations &des plaifirt. Lz Que l6 4 HI. VERHANDELING OVER Dat zy gemaatigd zyn , zelfs m den arbeid. Vorm 't hart uwer Kinderen tot de Rrinheid 9 en voorkom in hun de Onremheid. Laat hen geene al te verhittende fpys en drank gebruiken. Voed uwe Kinders niet al tezagt noch lekker op. Gewen hen niet , om 's morgens te bed te blyven , als zy niet flaapen. Gedoog niet, dat zy boeken lee- zen , die gevaarlyk zyn voor de zeden , dat men in hunne tegenwoordigheid ongebonden re- Qu'ils foient moderns , mme dans le travail. Formez le coeur de vos Enfans a la Purete , & pr^venez en eux 1' Impurete. Ne leur laiflez pas prendre des nourritures & des boiirons trop echauffantes, N'elevez pas vos Enfans trop mollement ni trop delicatement. Nc Ics accoutumez point a reilerle matin au lit, lorsqu'ils ne dorment point. Ne fouffrez point qu'ils lifent des Hvres dang^- reux pour les mceurs , que 1'on tienne devant cux des discours licentieux , qu'ils fr^quen- tent DE ZEDELYKE OPVOEDING. 165 redenen voere r dat zy met jonge luiden verkeeren , die niet ingetoogen zyn in hunne redenen , noch geregeld in hun gedrag. Breng hen niet al te dikwils in Schouwijpelen en Concerten. Geef u zelven niet toe , vooral in hunne tegenwoordigheid , in al te vrye redenen en daa- den. Blyf in geen gebreke van hen te overtuigen , dat 'er geringe ver- maaken zyn , die al te duur te ftaan komen , dan dat een menfch van verftand zig de- zelven kan inwilligen. Vervvaarloos geenerlei gelegen- heid , om hen de betaamlyk- tent des jeunes gens , qui ne foyent pas rete- nus dans leurs discours , & fages dans leur conduite. Ne les menez pas trop fouvent aux Spectacles , ni aux Concerts. Ne vous permc-ttez jamais a vous mSme , & fur- tout en leur presence , des discours ou des actions trop libres. Ne manquez pas de leur perfuader qu'il y a de petits plailirs , qui coutent trop cher , pour qu'un- homme raifonnable puifle fe* les per- mettre. Nc n^gligez aucune occafion de leur foire fentir L a la 1(56 III. VERHANDELING OVER heid , voordeelen en voortref- felykheid der reinheid te doen bemerken. Verwaaiioos geenerlei gelegen- heid , om hun een afgryzen van de onreinheid in te t>oe- zemen. Laat niet af , van over uwe Kin- ders te waaken, op dat zyniet bezwyken voor de eerfte in- drukfelen hunner vleefchlyke luften. Houd niet op , van hen bezig te houden met geeftelyke denk- beelden , en hen ter ovenvee- ging te lei den van afgetrok- ken onderwerpen , als gy ge- waar wordt 9 dat zy eenige geneigdheid hebben tot wel- luft. Ge- la convenance , les wantages & I'excellence de la Ne negligez aucune occafion de leur dormer de 1'horreur pour Timpurcte. Ne vous rcJSchcz point de veiller fur yos En fans, afin qu'ils re ccdcnt point aux premieres im- preflions de Icurs appctits corporels. Ne discontinucz pas de les occupcr d'idees fpiri- tuelles , & de- les engager a mediter fur des fujets abftraits , fi vous vous appercevez qu'ils pnt du penchant a la fenfualit^. Ne E ZEDSLYKE OPVOEDING. 167 Gedoog niet , dat zy zig toegee- ven in kwaadeoverdenkingen, en help hen , cm dezelven te verbannen , door hen te ver- maanen , om de gelegenheden te my- den , die dezelven doen gebooren worden , om him geheugen teregelen, door de gedagtenis niet te herroepen van onreine din- gen , die zy nioogen ge- leezen, gezien ofgehoord hebben , om hunne inbeelding in toom te houden 9 om op hunne hoede te zyn tegen eene vleefchelyke nieuwsgierigheid. '^, Laat Ne foufTrez point qu'ils s'arrStent & de mauvaifes pen fees , & aidez vos Enfans t les bannir , en les cxhortant k evirer les occafions qui les font naitre, k regler Icur memoire, en ^vitant d'y rap- pcler le fouvenir des chofes impures , qu'ils peuvent avoir lues, vues, ou en- tend ues ; *\ tcnir en bride lenr imagination ; i 0tre en garde centre une curioilt^ fen- fuelle. L 4 Ns 168 HI. VERHANDELING OVER Laat het u niet laag en beuzelag- tig fchynen ovcral te zoeken , en zelfs te fnuffelen , daar gy blykcn zoudt moogen vinden, dat uwe Kinders zig daaden van onreinheid inwilligen. Ruft niet, tot dat gy wel over- tuigd zyt , dat uwe Kinders over de reinheid behoorlyk denken , en hier mede over- eenkomflig handelen. Dat uwe Kinders de betaamlykheid in agt neemen in hunne wyze van zig te kleeden , en alles vermyden , wat tegen de zedigheid ftrydt, rein zyn in hunne begeerten , en alle zondlge begeeriykheid ver- myden 3 kuifch Ne regardez pas com me bas , & minutieux de chercher & de fouiller meme par tout ou vous pournez trouver des indices , que vos Efifans fe permettent des a&es d'impurete. Ne vous donnez point dc rel^che , jufqu'& cc que vous foyez bien convainpu que vos Enfans pcnfent convenablement fur la puret^ , & qu'ils agiffent en confequence. Quo vos En fans foyent dtcsnts dans leur fafon de s'babiller, & dvitent rimmodeftie , purs dans leurs deprs, & evitent /a coivooitife^ cbafter DE ZEDELYKE OPVOEDING. kuifch in hurmzaanfthouwingen, en de w///tfMJ'vermyden, befcheiden in hunne gebaarden , en de ongebondenheid vermy- den , omzigtig in hunne . gefprekken , t en alle tw/0 redenen vermy- den , onberispelyk in hunne daaden , en zig geenerlei bedryven vaniigt- mijjerye invvilligen. Vorm het hart uwer Kinderen tot de Vergenoegdheid , en voorkom in hun de Onvergenoegdheid. Overtuig hen, vporeerft, dat de mtuur luttel noodigheeft. Veis dans leurs reganfr , & ^vitent la Mri- cite , retenns dans leurs gejles, & ^vitent la licence, fcrupuleux dans leurs discours , & vitent l'o&- fienitt , irreprochables dans leurs fl&zonf 5 & ^vitent Jout liberiinage* formez le cceur de vos Enfans au Contentement , & pre"venez en eux le Mecontentement. Commencez par convaincre vos Enfans que la na- ture a befpift 4e P u - L 5 Ex- 170 IK. VERM AN DEL ING OVER Vermaan hen, om hunne begeer ten naauwe paalen te ftellen, Doe hen opmerken , dat de on- vergenoegdheid het gevoqlder behoeften vermeerdert* Doe hen waarneemen , dat zy , niet minder dan anderen 9 die grooter en-ryker zyn , de voor* treffelykfte en noodzaaklykfte goederen , zoo ten aanzien van het lighaam en de ziel , als van de maatj chappy e 9 genieten, Doe hen befefFen , dat de voor* deelen , welken anderen genie- ten moogen , en welken zy dei> ven , niet altoos weezenlyke goederen zyn. Overtuighen, datdevergenoegd* heid Exhortcz-les ;\ donner d'^troites bornes a Icurs defirs. Faites leur remarquer , qne le mecontcntcment augmente le fentimcnt des bcfoins. Faites leur obfcrver qu'ils jouilfent , non moins que ccux qui font plus eleVez & ^lus riches qu'eux, des biens les plusexcellents & Icsplus indifpcnfables, foit par raport au corps & a l'a me , foit par raport a la fociett. Faites leur fentir , que les avantages , dont les autrcs peuvent jouir & dont eux font privcz , ne font pas toujours de vrais biens. Perfuadez - leur que le contentement n' eft pas con- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 171 held niet altoos het deel is der grootheid en des rykdoms. Ontdek bun de kweliingen van anderen , die zy gelukkiger ag- ten , dan zig zelven. Overtuig hen, dat men alleen in zoo verre grond heeft , om waarlyk vergenoegd te zyn , als men een goed gebruik weet te maaken van de omftandighe- den,.waarin men zigbevindt. Gewen hen , om fchielyk en al- toos de goede zyde der dingen op te merken. Leer hen 't genoegen in zig zel- ven vinden. Zeg hun , dat verftandige over- weeging , en geduurige voort- gang conflammcnt Pappanage propre dcs grandeurs & des riibeffes. Decouvrcz-lcur les chagrins de ceux qu'ils efci- ment plus heureux qu'eux. Con.va:nquGZ-les que Ton n'a lieu d'etre v6ri ta- ble mcnt content , qu'autant que Ton fgait ti- rer bon parti des circonftanccs ou P on fe trouve. Habituez-les a faifir protnptement & toujours le bon cote des chofes. Enfeignez - Icur a trouver le contentement en eux-m^mes. Dites-leur, qu'il n'y a que des reflexions fages, & des progres continucls dans toutes les ver- tus III- VERMANDELING OVER gang in alle deugden , hun al- leen eenbeftendigenduurzaam genoegen kunnen bezorgen , dat zy elders te vergeefs zoe- ken zouden. Vraag hen , of 't Weezens , di$ zoo veele wanverdienften heb- ben , betaamt onvergenoegd te zyn. Toon , zoo veel mooglyk , in hunne tegenwoordigheid , ee- nen vergenoegden geeft , wel* ke floffe tot ongenoegen gy ook moogt hebben. Laaten uwe Kinders niet weeten wat de nydigheid zy , en ;ig ver- lieugm over *t geluk van anderen. Laaten zy de ja/oersheid niet ken* nen , en wel in hunfchik zyn , dat an- tus , qui puiflent leur procurer nn contetjte- ment folide & durable, qu'ils chercheroient vainement ailleurs. Demandez-leur s' il eft convenable^ des Etres qui out tant de dernerites , d'etre m^con- tants ? Teinoignez , autant qu'il eft poffible , en leur pre'fence, un efprir content, quelque fujet de mecontentement que vous puifliez avoir. Que vos Enfaus ignorent ce que c'eft que 1'ewuze & aiment a voir les autres beureux. Qu'ils ne conuoifleiit pas hjalwfie, fafoyenttien Dfi 2EDELYKE OPVOEDING. 173 anderen zoo veeJ geJuk genieten , als zy. Laaten zy de mutmureering ver- foeijen en fmooren, en in alk Jot gelaaten zyn. Geef wyders , van dag tot dag , meet en meer kragt aan deeze Zede- leflen , door uwe Kinders te overtuigen , dat zy alleen in zoo verre zullen geagt en bemind worden, als zy deugdzaam zyn , door hunne loffelyke daaden be- ftendiglyk goed te keuren 5 en die van anderen by hen te pry- zen , door hunne zedelyke fouten geftren- ger te ftraffen , dan anderen ,. door tnfes que les autres foyent auj]l heureux qu'eux. Qu'ils abhorrent & e'touffent le murmure , & foyent rifignis a tout evenement. Fortifiez , en fuite , de plus en plus & de jour en jour , ces lemons de morale , en perfuadant i vos Enfans qu'ils ne feront eftfc mis & aimis i qu'autant qu'ils feront vertueuy. en ne manquant pas d'approuver leurs bonnes aftions , & de louer devant eux eel les des autres. en puniflant leurs fautes morales plus feverement que les autres. en III. VERHANDELING OVER door u te beroepen op de bewee- gingen van hun gewifle , die gy dus verfterkt , met hen op de- zelven te doen letten , door, ten opzigte van alle deug- den , waarlyk te prediken met een goed voorbeeld. Ontvouw uwpn Kinderen , naa maate him oordeel aanwaft , de natuur * voorwerpen , uitgeftrektheid en verplig- tingen der deugden, met meer uit- voerigheid , op dat zy een juift en verheven denkbeeld moogen maa- ken van de pligten 9 die zy hebben waar te neemen. Breng hen ter betragting hunner plig- ten door groote beweegmiddelen ; door het denkbeeld van hunwelzyn* hunnz en en appelant aux mouvements de leurconfcien- ce , que vous afFermiflez par ce moyen , en les y rendant attentifs. en prechant v^rkablement d'exemple , ed ^gard a routes les vertus. A mefure que Ic jugement de vos Enfans fe fortifie, cxpofez-leur plus en detail, pour qu'ils fe faflent line jufte & une grande id^e des devoirs qu'ils ont fc rempiir , la nature , les objets 9 I'tiendne, & ToWi- gation des vertus. Portez-les a rempiir leurs devoirs par de grands mo- tifs ; par Tidee de leur bien-fare , de leur^o/in^wr . dc DE ZEDELYKE OPVOEDING. 175 faunnti eer , humen goeden naam , de te^cnwoordigheid van God , en des- zelfs gosdkeuring of verootdeeling* Bedien u meeft van zulke beweegtnid- middelen, die op 't hart uwer Kin- deren -den meeften indruk maaken. Vertoon hun deeze beweegmiddelen , als zy in ftaat zyn om 'er op te lettcn. Schieten uwe Kinders te kort In het betragten hunner zedelyke pligten? poog vooreerft hen te regt te bren* gen door reden en zagtmoedigheid. Gaan zy voort in dezelven teverwaar- loozen ? laat dit u niet doen flaau- wen , maar houd aan met gemaatlg- heid en kragt. Volharden zy ? fpreek hen aan met vuur, maar zonder bitterheid , en ontwring hun de leur reputation , de la prcfence de Di?u , de {'appro- bation ou dc -la dcs approbation de Disu. Scrvez-vous le pins frequemmeiit des motifs , qui font le plus d'trnprcfliw fur le coeur de vos Enfans. OfTrez-leur ccs motifs , lorsqu'ils font en 6tat d'y faire attention. Vos Enfans manquent - 11s Ji leurs devoirs moraux ? tachez dabord de les ramener par la raifon & par la doiccciw. Gontintient-ils h y manquer? ne vous rebutez point; . -mais infiftez avec moderation & arose force. Perliilent - ils ? parlez - leur cvec cbaleur , mais Jans trn- 176 HI. VERHANDELING OVER htin de bekentenis en hef berowy van hunne misdaaden. Bly ven zy hardnekkig , laat hen , voor een tyd , aan zig zelven over , en beroof hen van de blyken uwer vrindfchap. Verlies hen , in dien ftaat , niet uit het gezigt , maar tragt hen te regt te brengen, het zy, door vermaa* ningen en raadgeevingen van ter zyde , of door Vrinden , of door hunne Medgezellen. Blyven zy nog hardnekkig , bezweer hen dan by alles , wat hun dier- baarft , en by alles , wat heiligft is. Is dit alles zonder vrugt , ftraf hen dan ftrengelyk volgens hunne jaa- ren * irritation, & arrachez-leur 1'aveu &. le repentir de leurs fautes. S'opiniatrent - ils ? abandonnez - les , pour quelque temps, ^ eux-mchnes, & privez-les des t^moigna- ges de votre amitie. Dans cet tat , ne les perdez pas de vue ; mais t2- chez de les ramener ; on par des avis & des con- feils indirefts ; ou par des Amis ; ou par leurs Ca- in arades, S'obftinent- ils encore ? conjurez- les par ce qu'ils ont de plus cher , &: par ce qu'il y a de plus f acre. Tout cela eft - il fans fruit ? puniiTez - les fvere- ment DE ZEDELYKE OPVOEDING. ren , en met zulke ftraffen 5 waar van zy 't meefte gevoel hebben. Vrees , in zulken gevalle , dat gy hen niet ftreng genoeg zult ftrafFen ; dugt dan uwe tederheid t'henwaarts ; doof alle zwakheid uit ; en denk , dat 'er het belattg hunner zklen mee gemengd is. Doe hen , in uwe ganfchehandelwyze, bemerken , dat het een waare yver is voor humie belangen , die u be- zielt. Bekennen uwe Kinders hunne over- treedingen , betuig hun daar over uwe voldoening , en toon hun, dat gy genegen zyt , hun te ver- geeven. Hebben zy eene waaragtige droef held over ment felon leur age , & felon ce qui les aifefte le plus. Craignez , en pareil cas, de ne pas les punir affez fe- verement; redoutez alors votre tendrefle poureux ; ^tonfFez route foiblefle ; & penfez qu'il y va de Vinteret de leur ame. Faites-leur appercevoir dans toute votre fagon d'agir, que c'efl un vrai zele pour leurs inte'rets, quivous anime. Vos Enfans reconnoiffent- ils leurs manquements; t^- moignez-leur en votre fatisfa6tion , & montrez- leur que vous eres difpofe" a leur pardonner. Out -ils un veritable regret de leurs manquements- JX.Deel, 3. Verb. M ex- 178 III. VERMANDELING OVER over hunne afwykingen , vermaan hen , die te onderhouden ; houd , een tyd lang , hunnen geeft fterk bezig omtrent Jiunne misdaad , en doe hen bemerken , welke beweeg- redenen , en hoe veele hulpmidde- - len zy hadden , om 'er niet toe te vervallen. Staa hun geene vergiffenis toe , voor en aleer zy hunne poogingen aan- gewend hebben , om 't gepleegde kwaad te verbeteren, of te verhoe- den . dat zy 'er wederom toe ver vailcn. Bid dan God voor en met hun om ver- giffenis hunner -zonden. Heeft hunne misdaad anderen eenig leed gcdaan, verpligt en help hen, om denzelven vergiffenis te vraagfcn, en 't kwaad te beteren. Doe exhortez-les a 1'entretenir ; tenez quelque temps lenr efpiit fortcment occup6 de leur fame , & fai- tes leur fentir que's motifs & combien de fecours ils avoient pour n'y pas tomber. Ne leur accordez leur pardon , qu'apres qu'ils je^fe- ront mis en devoir de reparer leur tort, ou d'dviter de retomber dans leurs fautes. Deniandez alors ^ Dieu pozsr eux & ceoec eux , la re- midion de leur pe'che'. Leur^faute a-t-dfe fait queloue tort anx autres , obligez-les ^: aidez-ies in ieur dtmander pardon &: a reparer le mal. -Fai- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 179 Doe hen de gelegenheden , die hen tot dezelfde misdaaden zouden kun- nen doen hervallen 9 zorgvuldig myden. Begaan zy dezelfde misdaaden op % nieuw, wees dan traager , om him vergifFenis toe te ftaau. Hervallen zy dikwils tot dezelfde mis- daaden , voeg dan de ichande by de moeilykheid van vergifFenis , en by de ftraf. Zoo uwe Kinders het ongeluk hadden van in hoofdmisdaaden te volhar- den 5 en alk andere middelen vrugte- loos waaren , neem dan uwe toe- vlugt tot de Kerkelyke Tugt. Maak uwe voornaame bezigheid van den zwakken kant hunner harten te Faites-leur ^vitcr avec foin toutes les occaOons , qui pourroient les faire retomber dans les inemes fau- tes. En cas de reel dive , foyez plus difficile a leur accor- der leur pardon. En ^cas dc rechules frdquentes , ajoutez la honte a la difficulte du pardon & a la punition. Si vos Enfans avoient le malheur de per lifter dans des crimes capitaux , & que tout autre moyen de les ra- mener fut inutile , recourez a la Discipline Eccl^- fiaftique. Fakes votte occupation pnncipale de fortifier 1'en- M 2 droic 1 8o III VERHANDELING te verflerken , om alle groote aft wykingen , zoo 't mooglyk is , te voorkomen. Verfterk hunne harten tegen het zwak derzelven , door eene geduurige oeffening van de tegenoverftaande deugd. Gewen ook uwe Kinders , om allc ge- zellige deugden te oefFenen jegens hunne Broeders , hunne Zufters , hunne Medgezellen. Gewen hen , om altoos veel voor him te willen doen. Wanneer de reden en het oordeel uwer Kinderen meergevormdzyn, noop hen dan ter deugd-, en wederhoud hen van de ondeugd , door verhe* vener beweegmiddelen , door de groote droit foible de leur coeur , pour pre"venir , s'il eft poffible . de grandes chutes. Affermiflez leur cceur centre fon foible , par 1'exer- cice affidu de la vertu oppof^e. Habituez auffi vos En fans a exercer toutes les vertus fociales a regard de leurs Freres & deleursSoeurs, ou de leurs Camarades. Accoutumez-les a vouloir toujours beaucoup faire pour eux. Quand leur raifon & leur jugement feront plus for- me's , portc-z-lcs a la vertu , & detournez-les du vice DE ZEDELYKE OPVOEDING. 181 groote beweegmiddelen van den Godsdienit , en volmaak dus hunne harten. 3. Man moet het Han zyner Kinder en Iragten te volmaaken. Laat het u niet genoeg zyn , dat uwe Kinders eene gemeene Deugd be- zicten. Staa voor hun naar eene uitfteekende Deugd. Wees ten vollen overtuigd 5 dat het de Godsdienft alleen is , welks be- weegredenen en hulpmiddelen den menfeh tot zulk eene deugd bren.. gen kunnen. Doe . vice par des motifs plus relevs ; par les grands motifs de la Religion ; & ptrfeSionpez ainji leur U faut travailler h perfettionner le cosur des Enfans. Ne vous contentez pas que vos Enfans ayent une ver- tu ordinaire. Afpirez pour eux une vertu di- ftinguee. Perfuadez-vous intimement qu'il n'y a que la Reli- gion feule , dont les fecours & les motifs puiffent porter a une telle vcrtu. M -Fai- iga J HI. VERHANDELING OVER Doe uwe Kinders vooreerft de voor- treffelykheid opmerken van het ftel- fel der Euangelifche Zedelecr bo- ven alle andere ftelfels van Zede- leer. Gebruik , ten dien einde , de befle zamenftellen van Zedeleer , en fpreek dikwils met him over dit ondenverp. Vervulhtinne harten met eenleevendig gevoel van alle de fchoonheid , en alle de nuttigheid der Chriftelyke Zedeleer, Volmaak het hartuwerKinderen, door in het zelve de onderfcheidende deug- den van het Chriftendom te vormen , mt te breiden 9 te verfierken , en te doen wortelen* Faites remarquer dabord & vos En fans la fuperiorit du fideme de Morale de 1' Evangile fur tons Jes autres ii frames d? Morale. ' Servez- vous , pour cet cfT t , des mcilleurs cours de Morale , & converfez fouvent avec eux fur ce fujet. P^netrez leu-r ccxiiir de route la beaute &; de touts Purilite de la Morale Chretienne. Perfeftionncz le c:ur de vos En fans , en y formant , en y etendnnt , en y fortifiant & en y enracinant les vertus diJlinBives du Cbn/lianistne. Em- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 183 Gebruik altoos de verhevenftebeweeg- middelen , om uwe Kinders ter be- tragting hunner" pligten aan te zet- tcn. Dat het Geloof uwer Kinderen op hunne hart en cenen magtlgen invloed hMe. Overtuig hen , dat het Chriften- dora eene weetenfchap is ? die 't hart betreft. Laat him geloof niet flegts verlicht zyn , maar ook geoeffend 9 onder- tfoerpelyk) onwankelbaar , jeevendig, werkfaam. Laaten de fchoonfte voorbeelden van geloof dikwils op hunne inbeel. ding eenen leevendigen indruk maaken. Dat Employcz to uj ours les plus grands motifs pour en- gager vos Enfans a remplir leurs devoirs. Que la Foi de vos Enfans influe puiffamment fur leur cmr. Convainquez - les qua le Chriftianisme eft une fcience pour le coeur. Que leur Foi ne foit pas feulement edairee ; mais qu'elle foit exercee , foumife , inebranlable, vive, . Que les plus beaux modeles de Foi frappent vive- ment & frequeuiment rimagination de vos En- fans. 184 HI- VEKliANDELING OVER Dat fiet hart uwsr Kinderen vervuld zy met Kefde tot God. Houd niet op hun alle de redenen voor oogen te ftellen , die zy hebben , cm God te beminmn. Maal hun af alles , wat God voor hun gedaan heeit. Zeg en herzeg hun met aandoe- ning : God bemint u als een grootmagtig Schepper , een zorgvul dig Onderhouder , een goed Mess- ier , een eddmoedig Weldoener 9 eeu'yverig Frind, een medefaogend Vader , eene Moeder 9 gedreeven door tedere bzzorgdkeid ; God be- mint u als VerluQcr en Belooner. Overtuig uwe Kinders, datzyGod nooit te veel beminnen kunnen. Wek Oiie le cceur de vos Enfans foit penetre de I* amour de Dieu." Ne vous laflez point de produire a leurs yeux , toutes les raifons qn'ils ont d'aimer Dieu.' Pcignez-leur rout ce que Dieu a fait pour eux. Dites & redites-leur avec fenti inert : Dieu vous ai- me en Credteur mngnifique , en Conjervateur Jrn- gwnx , en bon Matire , en Bienfaiteur gemreux , en Ami 7,eU , en Pere compatijfant , en Mere agitce (Time tendre follicitude , en Redempteur ? en Rtmundrateur. Perfuadez a vos Enfans qu'ils ne fauroient jamais trop aimer Dieu. Ex- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 185 Wek hen op , om niet te dulden , dat anderen God meer beminnen , dan zy. Gewen hen ook , om God , zoo. veel zulks gefchieden kan , te beminnen met eene hlangelooze Hefde. Gewen hen, ten dien einde, om God te beminnen uit aanmer- king , dat hy ten hoogften beminnelyk is in zig zelven. Vervul hen met de gedagte van 't geen God voor hun reeds gedaan heeft , werkelyk doet y en nog doen wil. Veflig hunne aandagt op de mid- delen , welken God gebruikt heeft., om hen uit hunne onkunde en Excitez-les^ ne pas fouftrir que d'autres Dieu'plqs qu'eux. Habituez-les aufli a aimer Dieu d'un amour des- inter effi , out ant que cela eft pofflble. Pour cet effet accoutumcz-les ^ aimer Dieu par Pid6e qu'il eft fouverainement aimable en lui-meme. Pntrez-lcs de ce que Dieu a d^ja fait , de ce qu'il fait a&uellement , & de ce qu'il veut faire encore pour eux. Fixcz leur attention fur les moyens , dont Dieu s'eft fervi pour les retirer de leur ignorance & M 5 de i86 III. VERHANDELING OVER en bedorvenheid tc trekken , en van de ftraf hunner zonden te verloffen. Dat hunne dankbaarheid , op de liefde tot God gegrond , niet op- houde hem te verheerlyken. Dat him vertrouwen, die zoo Iter- ke. liefde ten grondflag hebben- de , welke God him betoond heeft in Jefus Chriilns , hen geen oo- genblik in twyffel laate over de uitvoering zyner verfcheiden be- loften. Dat zy een zonderling vermaak vin- den in de gevoelens van liefde tot God, die hen bezielen, naar buiten te vertooneu. Dat him hart op hunne lippen zy , als zy van deeze liefde fpreeken , en de leur corruption, & pour les exempter de lapei- ne dc lours p^chez. Que leur reconnoiffance , fondee fur 1' amour de Dieu , ne fe lafle point de le c^l^brer. Que leur confiance , ayant pour bafe cet amour fi fort que Dieu leur a temoigne" en Jefus Chrtft , ne les laifle pas douter un inftant de 1' execu- tion de fes diverfes promefles. Qu'ils tronvent un (ingulier plaifir a manifefter au dehors les fentimens d'amour de Dieu, qui les animent. Que leur cceur foit fur leurs levres 5 lorsqu'ils par- DE ZEDELYKE OPVOEDING. i$ 7 en dat zy zig niet fchaamen over de zuivere traanen van tederheid , die deeze liefde hen mag doen ftorten. Dat alle hunne daaden de liefde Gods tot haar beginfel , en des- zelfs eere &>t haar uiterft eihde hebben. Dat hun yver en hunne bezorgd- heid ter betragting hunner ver- fcheiden pligten , de opregtheid en vuurigheid van hunne liefde tot God bewyzen. Dat het hart uwer Kinderen vervuld zy met liefde tot den Naaften. Zeg en herzeg hun met aandoenmg: bemintuweNaaften als uwe Broo- ders parlent de cet amour , & qu'ils n'ayent pas honte des larmes pures de tendreflfe , que cet amour leur fera verfer. Que routes leurs actions ayent Pamour de Dieu pour principe, & fa gloire pour derniere fin. Que leur zele & leur follicitude a remplir leurs ( diff^rents devoirs , demontrent la fincerite &' 1'ardeur de leur amour pour Dieu. we le CKW de vos TLnfans fait penetre d* amour pour Is Prochain. Dites & redites-leur anec fentiment ; airnez vos Prochaiiw comme vos Fre res , vos aides , comme les i88 III. VERHANDELING OVER tiers , uwe helpers, als Kinders van God , als u ze/ven , als mededeelge- nootm eener eeuwige zaligheid. Breng hun dikwils in gedagten het byzonder gebod van Jefus Chris- tus , om elkanderen te beminnen. Leer hen den Naaften hunne liefde door daaden te betuigen. Gewen hen goed te doen 9 zonder daar voor eenige betooningteverwag- ten van den kant der geenen , wel- ken zy het doen; het goed, dat zy doen , te verzwygen ; het , in zekeren zin , voor zig zelven te verbergen ; het in Gods handen ter bewaaring te geeven ; den Naaften te helpen methunnen raad ; hem by ft and te yerleenen ; hem vet* les Enfans de Dieu , comme voits m$me , comme vos ajfocies a une Felicite eternelle. Rappelcz frequemment a leur fouvenir le com- mandeinent particulier de Jefus Chrift , de s'ai- mer les uns les autres. Inftruifez - les a te'moigner a leurs Prochains leur amour par des etfets. Accoutumez-les k faire du bien , fans en attendre la recompenfe de la part de ceux & qui ils le font ; a tdre le bien qu'ils font ; k fe le c&rber en quelque forte a eux-mSmes ; a le mettre en depot cntre les mains de Dieu ; a aider leurs Prochains dt kurs conjeils ; a leur accorder leurs ZEDELYKE OPVOEDING. 189 veftfoofling mede te deelen ; hern ie onderfteunen uit hitnne goederen. Vermaan hen 9 om den Naaften lief te hebben , gelyk God hen lief heeft. L Maak het hart uwer Kinder en vatlaar voor vergeeving van ongelyken. Doe hen wel begrypen , dat het zoo veel heerlyker is te vergee- ven 5 als het moeilyker valt. Zeg him : vergeeven is zig zelven overwinnen ; 't is Godnavolgen; 't is zig van Gods liefde verzeke- ren ; 't is , eenigervvyze , zynen vyand behouden. Bewys him, door groote voorbeel- den, leurs fecours ; & leur departir leurs cotifolations ; a les ajjlfler de leurs biens. Exhortez-les ^ aimer le Prochain , comme Dieu les aime. Rendez le cceur de vos Enfans capable d'ercerfer le pardon des injures. Faites-leur bien fentir , que plus il eft difficile ; & plus il eft glorieux de pardonner. Dites-leur; pardonner I c'eft le vaincre foi-me 4 - me ; c'eft imiter Dieu ; c'c-ft s'affurer I'amour de Dieu ; c'eft fauver en quelque forte fon Ennemi. Que de grands exemples leur prouvent que le par- 190 III. VERHANDELING OVER den , dat vergeeving van onge- lyken het onderfcheidend ken- merk is des Chriftendoms. Dat uwe Kinders fchande ftellen , niet in den eerflen flap te doen , maar in daar toe niet bckwaaui te /:yn , en laaten zy tnecr groot- heH vinden in het doen van den eerften flap , dan in zulks van hunnen vyand te eifchen of te vervvagten. Dat zy van het denkbeeld van zig over een ongelyk , hoe ichreeu- wend ook, te wreeken, een gru- wel hebben. Maak het hart uwer Kmderen vatlaar voor zetfsverzaaktng. Geef pardon des injures eft la marque cara&erifUque du Chriftianisme. Que^vos Enfans faflent confifter la honte , non k faire les premieres demarches ; mais k n* en 6tre pas capable ; & qu'ils trouveiu plus de grandeur A les faire ccs demarches , qu'a Ics exiger on a les attendre de la part de leur Ennemi. Que I j id6e de tirer vengeance d'une injure, quoi- que atroce , leur foit en horreur. Rendez le CKW de ws Enfans capable du renoncemcnt at foi - meme. Don- OB' ZEDELYKE OPVOEDING. 191 Ceef him , vooreerft , een juift denkbeeld van deeze deugd. Toon hun , hoe noodzaaklyk de- zelve zy in zekere gelegenhe- den. Doe hen begrypen , dat deeze zelfs- verzaaking alleen de opofFering eifcht van 't geen hen minft doet uitmunten , of van 't geen him verderflyk kan zyn ; dat zy 't hun gemakkelyker maakt zig af te trekken van de zinnelyke voor- werpen ; dat zy hen verzekert van eene ruime vergoeding; dat een Chriften te groot en te ge- lukkig is , om niet , by alle ge- legenheden , als een onfterflyk wee- zen te handelen ; dat een Chris- ten de zelfsverzaaking zoo ver moet Donnez - leur dabord une juftc idde de cette vertu. Montrez-leur en la nSceflitd dans certaines oc- cafions. Faites-leur fentir que ce renoncement n'exige le facrifice que de ce qu'il y a de moins excellent en eux , ou de ce qui pent leur ecre funefte ; qu^il facilite leur detachement des objers fen- fibles; qu'il leur affure un ample ded'ommage- meht ; que le Chretien eft trop grand & trop heureux , pour ne pas agir en toute pccafion en Etre immortel ; que le Chretien doit porter le renoncement a foi-mfihe au point de mor- tificr III. VERHANDELING OVER moet brengen , dat hy 't vleefch t' onderbrengt , zoo dikwils zyn pligt \zulks eifchen mag. Maak uwe Kinders ook gefchikt , om zig van de wereld af te trek- ken , door hen de ydelheid te doen begrypen van alles, wat al- leen voor een tyd is , en door him dikwils onder de oogen te brengen de heerlykheid van him- nen oorfprong , en de grootheid van 't oogmerk , dat God met him bedoelt. Dat de heitigheid het hart uwer Kinde- ren vervulle. Overtuig hen , dat hunne heiligheid haaren zetel in 't hart moet heb- ben y dat zy volkomen moet zyn in tifier fes fens , toutes les fois que fon devoir 1'exigera. Difpofez aufli vos En fans au d^tachemcnt du monde , en leur faifant fentir la vanit6 dc tout ce qui n'eft que pour un temps ; en leur met- tant fouvent fous ies yeux 1'excellence de lew origine & la grandeur de leur deftination. One la jaintete rempliffe le emir de vos Enfans. Convainquez - les que leur faintete doit avoir fon fiege dans le coeur j qu'elle doit tre com- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 193 in haare deelen , geduurfaen voort- gang maaken , en Un etnde toe aan- hoiiden. Noop hen tot heiligheid , door de edele zugt van naa God te gely- ken , door de vuurige begeerte van zig aangenaam te maaken in cleszelfs oogen , door de inwen- dige bewuftheid van het tegen- woordig geluk , onaffcheidelj^k aan de heiligheid verknogt , en door de leevendige hoop op het toekomend geluk , waar mede zy onfeilbaar zal vergolden worden. Overtuig uwe Kinders , dat de hei- ligheid het eenig werk is van een redelyk weezen , de roem des menfchen , de zegepraal van den gceft , plette dans fes parties , progrejpve , perfevf- tante. Animez-Ies a la faintet^, par la noble ambition de reflembler ^ Dieu ; par le defir ardent de fe rendre agitable a fes yeux; par 1'intimecon- vision du Bpnheur pr^ient , effet irifepa r able de la faintete ; par la vive efp^rance du Bon- heur futur , recompenfe infailiible de la fain- tet^. Pei'fuadez.a vos Enfans que la faintet^ eft la feu- le affaire d'un tre raifonnable , la gloire dd N 1'hom- I 94 HI. VERHANDELING OVER geeft, het zegel hunnerbevoegd- heid tot een .eindeloos geluk. Overtuig uwe Kinders ten vollen , dat men alles tot God , als het hoogfte Goed , moet betrekken , en dat een waar Chriften alleen in ftaat is dee- ze verheven deugden te oeffenen. Moedig uwe Kinders aan ter ftand- vaftige betragting deezer verheven deugden 5 door de vermaaningen van hunnen Goddelyken Meefter JESUS C H R i s T u s , door zyn voorbecld , door het denkbeeld van den by- ftand des Heiligen Geefts , dien hy him beloofd heeft. Geef Phomme , le triomphe de Tefprit, le fceau de leur qualification k un bonheur fans fin. Convainquez intimment vos Enfans, qu'M n'y a rien qui.ne doive fe rapportcr a Dieu , comme au Bien fupreme , & qu'il n f y a qu'un vrai Chretien en c'rat . de pratiquer ces fublimes vertus. Encouragez vos Enfans a la pratique conflante de ccs fublimes vertus , par les exhortations de leur divin Maitre, JESUS CHRIST , par fon exemple , par ridge dcs fecours du St. Efpfit , qu'il leur a prorais. Don- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 195 GeeF him een gezond begrip van deezen byftand. Doe hen begrypen , hoe zeer zy -dien noodig hebben. Leer hen , welke geftelteniflen zy bezitten moeten , om dien te erlangen. Vermaan hen , daarom ftandvas- tiglyk en vuuriglyk te bidden. Bid daarom zelf met him, Noodig uwe Kinders terbetragtingder 'Chriftclyke Deugden , door het d'enkbeeld en gevoel van JESUS C H R i s T u s Lyden en Offcrhande. dat zy van deeze Oflferhande hunne groote weetenfchap maaken. dat zy die geftadig voor hunnen geeft hebben, t dat Donnez-leur line idee faine de ces fecours. 'Convainquez-les du befoin qu'ils en ont. Enfeignez-.leur , dans qucllcs difpbiit'ioiis ils doivent tre pour les obtenir. Exhortez-les i les folliciter cbnftamment dc avec ardeur. Sollicitez-les vous-ra^rae avec enx. Sollicitez vos Enfans a la pratique des 'vertus Chre- tiennes par Piuee &: le fenriment des 'Sou & du Sacrifice de JESUS CHRIST. t > qu'ils faffent leur grancie fcience de ce Sacrifice, au'ils 1'ayent fans cede pr6feht'Ji rcfprit. ~ III. VERHANDELING OVER dat zy JESUS CHRISTUS Lyden eii Dood befchouwen , als ondergaan ten hunmn bchoeve. dat het hun een vermaak zy die Ly- den en deezenDood inhunnege* dagten te vernieuwen , door dik- werf herhaalde deelneeming aan 9 t Heilig Avondmaal. dat zy deonderhoudingdes Avond- maals befchouwen als een krag- tig hulpmiddel ter heiligmaaking. dat zy groote denkbeeldcn maaken van het Avondmaal houden , en deszelfs voordeelen. dat zy met vertrouwen aan 's Hee- ren Tafel naderen. dat hunne harten bewoogen , ge~ raakt, in vlam gezet worden, op het befchouwen van allc de lief- de, qu'ils envifagent les Souffrances & la Monde JE- SUS CHRIST , comme endurees pour eiix. qu'ils aimcnt a fe retracer c.s Souffrances &cette Mort , par de frequentes Communions. qu'ils envifagent la Communion, conime un aide & un mayen puiflTant de SanQification. qu'ils fe faflTent de grandes idees de la Commu- nion & de fes a vantages, qu'ils approchent de la Communion avec con* fiance. cue leur cceur foit e*mu, touche", embraf^ a la vue D* ZEDELYKE OPVOEDINa 197 de > die JESUS CHPVISTUS daar in openbaart. Dat dit gezigt hen zelfs alien fchyn des kwaads doe haaten 9 en hen verbinde en aanzette om zig voor altoos toetewy- den a$n JESUS CHRISTUS; dat dit gezigt hen doe verlangeti om met JESUS CuRisxustezyn. Moedig uwe Kinders aan en help hen, om deeze verheven gevoelens tc onderhouden * door tedere en dikwerf herhaalde vermaaningen ? door hartelyke mededeeling uwer eigen godvrugtige gevoelens ? door vue de tout 1'amour & de toute la charite* que JESUS CHRIST y manifefte. Qae cette vue leur fafie ha'ir tout ce qut afeu- lement Tapparence du-mal , Ics devoue & les engage a fe confacrer pour jamais a JE- SUS CHR.IST ; que cette vue leur fafie dc- firer d'etre avec JESUS CHRIST. Encouragez vos Enfans , & aidez - les a entretenir ces grands fentimens par de tendres & de fre*quentes exhortations , s N par des communications iiuimes de vos propres fentimens de HI. VERHANDELING door Chriftelyken lof , vooral , door het denkbeeld , dat zy eenen Meefler naa htm ban toebehoo- ren. Vorm ook uwe Kinders tot eene te- dere , ge-willige i en blymoedigc Godsvrugt , door dikwils met hun re fpreeken over Ygeen in den Godsdienft nieeft aandoet , door hun 't genocgen te betuigen, dat gy gevoelt, in daar over met bun te fpreeken , door hen re doen begrypen , dat 'erniets grooter, niets fchooner in de Wereld is , dan de Gods- dienft van JESUS CHRISTUS , en niets, dat meer voldoeninggeeft, dan - par des louanges Chreticniies , (ur tout par 1'idee d'appartenir a un Maitre felon leur emir. Formez auffi vos Enfans a la Pi^te de Gout & de Sentiment , . en converfar.t frgquemmeiu avec eux de ce qu'il y a de plus tonchant dans la Refigion, en leur manifeftant la fatisfaftion , que \-olis e"- prouvez A leur en parler , en leur faifant fcijtir qu'il.n'y a rie'i au Monde da plus grand ni'de plus beau qiic la. ReKgion da OE ZEDELYKE OPVOEDING. dan zig daar mede bezig te hou- . den , door hen, te doenwaarneemen, hoe veej zulk eene Godsvrugt toe- brengt , om de pligtsbetragting gemakkelyk te m^ken, Vorm het hart uwer Kinderen tot ee- ne verheven Godsvrugt , door hen te gewennen aan eene foort van hebbelyke befpiegeling , door eenen edelen en heiligennaar- yver in hun te ontfteeken, door hen te noopen , om zelfs in de minfte dingen op de befte ea uitfteekendfte wyze tehandelen^ door, met hunne vuurige gebeden , tot heil van alle menfchen toe te brengen 9 door . . de JESUS CHRIST, & rien de plus fatisfaifant que de s'en occuper , en leur faifnnt obferver, combien une telle Pi^tc facilite la pratique des devoirs. Formez vos Enfans a la fublime Piete , en les accoutumant a une forte de contemplation habituelle , en les excitant a une noble & fainte Emulation, en les preilant d'agir dans les mpindres chofes de la meilieure maniere & fuperieurement , en contribuant par leurs voeux ardents au falut de tuns les homines , N 4 en 200 HI. VER HAN DELING OVI:R door zig te benaarftigen, om diege- voelens en gefchiktheden vroeg- tydig te verkrygen , die hen in den Hemel zullen gelukkig maa- ken. Gewen uwe Kinders , om zig zelven dikwils rekenfchap af te vorderen van hunne gedagten , hunne begeer- ten , hunne woorden 9 hunne deaden. Leer hen ook, naa maate zy Kennis en Deugd verkrygen , de bronnen ken- nen, waar uit hunne daaden voort- vloeijen , op dat zy in itaat moo- gen weezen, om zelfs te oordeelen , of hunne daaden natuurfyk , verftan- dig, godsdienflig, chriflelyk zyn. Om en travaillant k revetir de bonne heure , les fen- timens & les difpofitions qui les rendront heu- reux dans le ciel. Accoutumez vos Enfans k fe demander frdquemment con^pte k eux-m^mes de leurs penfees , de leurs dejirs , de leurs paroles , de leurs a&ims. A mefure qu'ils acquierent des Connoiffances & des Vertus^ enfeignez-leur auffi a connoi'tre la Jource d'ou precedent leurs adions, pour qu*ils puiflent juger eux-memes fi leurs aftions font naurelles ^ /ages , riKffafu , chrtiiennes. BE ZEDELYKE OP.VOEDING. 201 Om hen aan het ondcrzoek hunner daa- den te gewennen, zoo vraag him dikwils , hoe zy^den dag doorge- bragt hebben. Gewen hen ook , om zig zelven alle morgens te vraagen : hoe zal ik deezen dag befteeden ? welk eene voldoening zal ik my bereiden te- gen den aanftaanden avond ? Gewen hen, ten zelfdentyde, omhun- ne eigeh harten te raadpleegen , op dat zy zig zelven op geenerlei wy- ze bedriegen moogen , noch eenige bekommering hebben omtrent de godsdienftige gevoelens , die zy verpligt zyn aan te ne'emen. Raad hun de beeltenis van een waar Chnflen , en hunne elgen af te maa- len , Pour les accoutumer ^ faire rexamendeleursafctioru, dcmandez leur fr^quemment comment ils ont employe leurs journte. Habituez-les aufii \ fe demander tous les matins : quel emploi ferai-je decejour? quelle fatisfadiou me preparerai-je pour ce foir ? Habituez-les en m^me temps a confulter leur pro- pre co2ur , afin qu' ils ne fe faiTent aucune illu- fion , ni qu'ils n'ayent aucun fcrupule eu egard aux feutimens religieux qu'ils font obliges de re- Confeillez-leur de tracer le Portrait du mai Cbrtoisn, N S & III. 'VERM AND E LING OVXR len , om die beiden dikwils met eU kanderen te vergelyken. Vermaan hen ook , om niet te vree- zen , dat zy zig onderfcheiden zul- Icn of hyzonder zyn 5 als zy hun gedrag kimnen regtvaardigen , en bewyzcn , dat het zelve wel over- eenkonit met gezondc begrippen van den Godsdienft. Doe hen de verp.lig.ting begrypen , die op hiiii legt , om altoos als ver- lichte en yverigeChriftenen te han- delen, en om 'sNaaftci> heil te be- vorderen, zoo veel in hun is, zoo veel de voorzigtigheid toelaat ,' en zoo veel met huiine andere pligten beftaan kan. Doe hen ten dien cinde befefFen ,;dat zy eene zagtmoedige en beminne- lyke & le leur propre , pour les- confronter fouvent Tun avec Pautre. Exhortez-les auffi & ne pas craindre de fe diftinguer , : ou de fe fingukirifer , h^rsqu'ils peuvent juftifier leur conduite ; & prouver qii'elle eft conforme aux faines id^es de !a Religion. Faites- leur fentir ^obligation qui leur cfl impof($e d'ngir toujours en Chretiens in de opvoeding, een gevvigtig punt uitmaaken , men moet pendance de la Morale , puisqu'eJles ne font > en general , que la meileure fa^on d'agir, 11 ell tres mile d'en fairc un article f^pare dans un plan d'E- ducation; vti que les premiers plis que les En fans Erennent a cet ^gard , ne s' effacenc gucres dans i fuite ; vd que des manieres desagr^ables peu- vent rendre inutile , r^lativement an monde ^ le caraftere le plus excellent ; & vd que de bonnes manieres fupple"cnt , en quelque forte, aux agre^ ments naturels de Cext^rieur. Ouoique let Mwims faflent un article important dans DE ZEDELYKE OPVOEDING. 205 moetze, egtef, niet befchouwen> als het weezenlykfte gedeelte. Draag zorg , om den jongen luiden , vroegcydig , eene begeerte in te boe- zemen , om , door hunne manie- ren, te hhaagcn. Geef him juifte denkbeelden van deeze + begeerte , om te behaagen. Vermaan en help hen ter verkryging der middelen, om te behaagen. Ontvouw hun , welken de beweegrede- nen> welk het oogmerk, en welken de paalen moeten zyn van deeze begeerte , om te behaagen. Doe hen de gebreken opmerken , wel- kerf de begeerte , om te behaagen , verbetert of verzagt. Over- ducation, on ne doit pas cependant les envifager comme 1' article le plus efientiel. Prenez fbin d'infpirer de bonne heure auxjeunssgens le defer de plaire par leurs manieres. Donncz-]cur de juftes ides de ec defir ds plaire. Exhortez-les & aidez-les a acqu^rir les moyens de plaire. Expofez-leur quels doivent ^tre les motifs de ce defir dE ZEDELYKE OPVGEDING* 207 i. Befchouw de Manieren in zig zeken , en in letr'ekking tot dat gc'eric , t in zy bejlaan'. i Ten opzigte van het Ligliaam. Overtuig de jonge luiden , dat men alles een goeden zwier kan ;by- zetten , die noodzaaklyb is ? om te behaagen. Doe hen zulk een zwier myden , die hen niet betaamt. Zet hen aan , om , door hunnen zwier, te willen voorinneemen. Vermaan hen, om-eenen betaam- lyken zwier te verkrygen , niet . denzelven te veinzen. Dat . i. Envifagez Ics Manieres en elles-memes, 5* eu egard a ce en quoi elks conji/tent. , Rulativement au Corps. Perfuadez aux jeunes gens , -qu'il y' a un'bon air ^ routes chofes , qui eft neceflaire pour plaire. Fakes- leur ^viter les. airs qui ne leur convien- nenl .point. Engagez-les a vouloir prevenir par leur air. Exhortez- le's a acquerir 3 & non a affefter Pair convcnabl'^. Que 208 HI. VERHANDELlNG OVER Dat hunne weezenstrekken eenen zwier aankondigen ', die ofenhar- tig is , zonder onbezuisdheid ; vrindetyk , zonder al te groote ge- meenzaamheid ; inmemend , zon- der lafheid ; vrymoedig , zonder ftoutheid; zedig, zonder dwang. Dat de jonge luiden zindelyk en net zyn. Dat zy met bevalligheid groeten , bedaard zyn in gang en bonding, zig behoorlyk plaatfen , en op een'e ongedwongen wyze gaan zitten en opftaan. Dat zy anderen , met zedigheid , aanzien. Dat zy alle dingen geeven en aan- neemen met oplettendheid en be- fchaafdheid. Dat Que leur Phifionoinie annonce un air oifoert fans ^tourderie, amical fans trop de familiarite, pre- venant fans fadeur , ajjure fans hardiefie , wo- defle fans embarras. Que les jeuncs gens foyent propres & rangis fur eux. Qu'jls faluent de bonne grace , marchent ou fe tiennent pofement, fe placentconvenablemcnt, s'afoient & fe levent naturellemcnt. Qu ils regardent modeftemcnt. Qu'ils donnent ou prennent les chofcs avec atten- tion , & avec politefle. Qu'ils DE ZEDELYKE OPVOEDING. 209 Dat zy ongedwongenmanierenheb- ben. Dae zy zig onthoudeo van alles , wat als onbefchoft kan aangezien worden , van alles , wat niet ia gemeen gebruik is. Dat zy eene geoorloofde gemeen^ zaamheid gebruiken. Dat zy fpreeken op eene fatfoen- lyke wyze , ten regten tyde , en met eene klaare ftem, die niet te zagt noch te hard is. Dat zy gemaatigd en gepaft zyn in hunne gebaarden. Dat zy zig wagten van eerfl te lac- chen, om \ geen zy zeggen, en van met groot gefchater inlachen uit te barften. Dat QuMls ayent des manieres aife'es. Qu'ils s'abftiennent de tout ce qui pourroit tax^ de malhonntet , de tout ce qui n'eft pas d'un ufage re^u. Qu'ils ufent d'une familiarit6 permife. Qu'ils parlent d'une maniere honn^te , dans le temps requis , d'une voix diftin&e ni trop bafle ni trop forte. QuMls gefticuleut moder^ment & propos. Qu'ils evitent de rire les premiers de ce qu'ils difent, & qu'ils s'abftiennent de grands Eclats de rire. IX.Dtel, 3. Vvtl. Qu'ils 2ro III. VERHANDELING OVER Dat zy , niet vergenoegd met tc behaagen door hunne uitwendig- heid , ook zoeken te behaagen door him verftand. Ten opzigte van het Verftand, Dat de jonge luiden zig benaarfti- gen om de begaafdheden van het verftand , waar door men be- haagt, op de manieren toe te pas- fen. Dat zy oplettend zyn jegens ieder- een , openhartig in hunne wyze van doen , inneemende door de beval- ligheid huns verftands , in de ge- fprekken , een- Qu'ils ne fe contentent pas de vouloir plaire par leur exterieur ; m^iis qu'ils cherchent plaire auffi par leur efprit. Relatiiwnejti; a I' Efprit. Que les jeunes gens travaillent & appliquer aux manieres , les qualitez dc Tefprit par les quel- les on plait. Qu'ils foyent attentifs cnvers tout le monde, ----- ouverts dans leur fagon d'agir, ----- engageants par leur tour d' efprit dans les entretiens , - - naVfs DE ZEDELYKE OPVOEDING. 211 ._ eenvoudig in hunne uit- drukkingen , aangenaam in hunnen trant van de dingen voor te ftellen , overtuigend in hunne wy- ze van ze aan te dringen , vuurig om te verpligten , dringendc in hunne aan- biedingen. Dat zy op eene ongedvvongen wyze verpligten ; dat zy de dienflen > die zy doen , niet uitbrommen ; dat zy behcndiglyk verpligten ; dat zy de kiefchheid en eigen- liefdc van hun 5 die zy verplig- ten willen ? ontzien. Dat ook de jonge luiden een gezel- ligen geeft tragten te verkrygen , _ - - - naifs dans leurs exprefllons, _ _ _ - _ infinuants dans la maniere de pro- pofer les chofes, . _ _** - - perfuafifs dans la fagon d'infifter, _ .- _ - emprefles a obliger, _ - - - preflants dans la maniere d'oifrir. Qu'ils obligen't naturellement , qu'ils n'annon- cent point les fervices qu'ils fendent , qu'ils obligent fmement , qu'ils m6nagent la delica- . tefle & 1'amour propre de ceux qu' ils veu- lent obliger. Que les jeunes gens travaillent anffi a acque'rii' 1'efprit de foci^te 3 O a tju'ilg 212 III. VERHANDELING OVER dat zy niet koel , niet ftilzwy- gende , niet overmaatig deftig , niet bezwaarlyk om mede te ver- keeren , niet eigenzinnig, niet befliflende , niet heerfchende , niet vermoejende zyn. Dat zy zig wagten van gemaakt- heid , van byzonderheid , van 't geen men dikwils ten onregte loon ion of ton a la mode noemt , van buitenfpoorige komplimcn- ten , van te verre gaande open- hartigheid , van onbekwaamheid om te weigeren. Dat hunne manieren zig zelven al- toos gelyk zyn. 5 3 , Ten opzigte van bet ban, Ver- qu'ils ne foyent ni froids , iii taciturnes , nt d'une gravit^ cxceffive , ni d'un commerce difficile , ni capricieux , ni de'cicifs , ni importants , ni fatigants. ' Qu'ils ^vitent I'affeftation , la finguJarite*, ce que Ton nomrae , fouvent , ^ tort , le bon ton ou le ton & la mode , les complimens outr^s, 1'ex- ceflive franchife , la foiblcfTe a refufer. Qu'ils ayent toujours des maniercs uniformes. .,, Relativewent au Cawr. DE ZEDELYKE , OPVOEDING. 2 1 3 Vermaan de jonge hriden, cm bo- ven al door 't hart te willen be- haagen. Dat zy manieren hebben , die onge- veinsd zyn uit een beginfel van opregtheid , ---- . -- inneemen- de 9 uit een beginfel van goed- willigheid , -- . --- gefpraak- faam , uit een beginfel van ge- negenheid , ^ u j t een beginfel van edelmoedigheid, ec uit een beginfel van kuifchheid , Exhortez les jennes gens a vouloir furtout plaire par le eoeur. Qu'ils ayent des manieres vrates , par un principe de droiture , ---.----- prfa/nwtti, par un prin- cipe de bienveuillance . ------- affables , par un princips d'affeftion . ----..~ nobles , par un principe de ----- ^ > dhentes , par un principe ac chatteie* , 03' ' i ' - - com' 214 HI. VERHANDELING OVER gedienfttg, uit een beginfel van goeden wil. Dat zy'onbekwaam zyn , om laag- heden te pleegen. 2. Befchouw de Manierew met betrekking tot de verfcheiden gclegenheden en omftandig- heden , waar in men zig bevinden kan. Overtuig de jonge luiden van de nood- zaaklykheid , dat zy hunne manie- ren fchikken naa de gelegenheden en omftandigheden. aangaat de bezoeken , Dat de jonge luiden zuinig zyn op den -------- complaifantes , par un prin- cipe de bonne volonte. Qu'ils foyent incapables de faire des baflefies. 2. Envifagez les Manleres eu egard aux OG- cafions , f aux circonftaucas diverfes r dans les quelles on peut fe trouver. Perfuadez les jeuncs gens de la n6cefiit qu'il y a , d'aflbrtir leurs manieres aux occafions & aux cir- conftauces. OuarS DE ZEDELYKE OPVOEDING. 215* den tyd , dien zy aan bezoeken 'befteeden. Dat zy de bezoeken van pligt , wel- voeglykheid of vrindfchap onder- fcbeiden van zulken , die alleen het gebruik of de gewoonte ten grondflag hebben. Dat zy hunne bezoeken wel ter fneede doen -, en de gepafte uu- ren daar toe uitkiezen. Dat zy altoos onderwerpen van ge- fprek hebben voor hunne bezoe- ken. Dat zy de duuring hunner bezoe- ken evenredig maaken aan den rang der perfoonen , welken zy die geeven , en aan 't geen zy him te zeggen hebben. Dat aux Vijites, Que les jeunes gens foyent osconomes du temps, qu'ils donnent aux vifites. Qu'ils diftinguent les vifites de devoir , de bien- feance , d'amitie , de celles qui ne font que d'- fage on de coutume. Qu'ils faflent leurs vifites k propos &: choififTent 1'heure convenable. Qu'ils ayent toujours des fujets de conversation pour leurs vifites. Qu'ils proportionnent la dure'e de leurs vifites ail rang des perfonnnes a qui ils les rendent & & ce N qu'ils ont a leur dire. O 4 Qu'ils 2i6 III, VERHANDELING OVER. Dat zy toezien, om de luiden, die zy bezoeken , geen ongelcgen- heid te doen. Dat zy hunne bezoeken , naa ver- eifch van zaaken , weeten te ver- langen of te verkorten. Dat zy alleen bezoeken doen , wan- neer zy welgefchikt zyn voor de verkeering ; en als zy bet niet zyn , dat zy bet dan tragten te worden. Dat de jong6 luiden zulken , die hen komen bezoeken, nooitweg zenden, Komen die be/oeken ongelegen, dat zy vrymoedig ge- noeg zyn , om bet den eenen be- fcbaafdelyk te verklaaren en dea anderen bebendiglyk aan te dui* den, Dat Qu'ils prennent garde ^ n'utre point k charge & ceux & qui ils rendent vilite. (Ju'ils fachent, & abreger leurs vifites, & Jeur donner une ^rendue raifonnable. Qu'ils ne fafTent des vifires que lorsqu'ils font bien difpof^s pour la foci^te ; & lorsqu'ils nc le font pas , qu'ils rravaillent a l'^tre._ Que les jeunes gens ne renvoyent jamais ceux, qui leur rendent vifite. Ces vilites viennent- elles mal a propos ? qa'ils ofent le temoigner poliment aux uns , & 1'infinuer finement aux autres, Qu'ils DE ZEDELYKE OPVOEDTNG. 217 Dat zy de Perfoonen , die hen ko- men zien , onthaalen , als of zy hen verwagtende waaren. Dat zy hen in eene behoorlyke ka- mer ontfangen. Dat zy altoos ftoffe van gefprek maaken te hebben , om de lui- den , die by hen komen, te on* derhouden. Dat zy vooral tragten te ontdek- ken , of hun ook eenig vermaak gegeeven , of eenige dienft ge- daan kan worden. Dat zy zulken , die het betaamt te geleiden , onderfcheiden van an- deren , die men alleen kan laaten uitgaan. Wat Qu'ils accueiilent les perfonnes qui les viennent voir coinrne s'ils \QS atfndoient. Qu'ils les reqoiveut dans une chambre conve- nable. Qu'ils falfent en forte d'avoir toujours des fujets de converfation pour entreteuir ceux qui viennent chez eux. Qu'ils t^chent , furtout , de de'meUer s'il'n'y auroit pas quelque plaifir a leur faire , ou quelque fervice a leur rendre. Qu'ils diftinguent cenx qu'il couvient de condui- re , de ceux que Ton peut laiffer fortir feuls. 5 Quant III. VERHANDELING OVER Wtit de gezelfchappen betreft , Dat de jonge luiden met zoodani- gen verkeeren , die gefchikt zyn naa hunne jaaren en fmaak. Dat zy zulken den voorrang gee- ven , die beftaan uit perfoonen van verfcheiden jaaren en flaa- ten , en die uitgeleezen en nut- tig zyn. Dat zy 'er vrolykheid , geeft, oor* deel , zagtmoedigheid en harte- lykheid brengen. Dat zy 'er oplettendheden gebrui- ken , welken alien , die 'er zyn , verpligten , en eene omzigtig- heid , die aan elk geeft, dat hem toekomt, Dat Quant aux Compagnies, Que les jeunes gens fWquentent celles qui font aflbrties ^ leur tge , & leurs gouts. Qu'ils pr^ferent celles qui font composes deper- fonnes de divers Sges & de divers tats , qui font choifies , qui font utiles. Qu'ils v apportcnt de Fcnjouement , de Tefprit , dr difcernement , de la douceur , de la cor- dialit^. Qu'ils y ayent des attentions qui obligent tous ceux qui y font , & des e"gards qui rendent k cbacun ce qui lui eft dd. Qu'ils DE ZEDELYKE OPVOEDING. Dat zy 'er befchaafd zyn , zonder iemant overlaft te doen. Dat zy 'er van beuzelingen weeten . te jpreeken op eene wyze , die aandagt wekt , te fpeelen zonder eene al te groote oplettendheid op het fpel , te hooren met toe- geevendheid , en eenen verveelen* den tyd met bevalligheid door te Irengen. Dat zy 'er den eenen weeten te my- den 9 den anderen Te verdraagen , deezen te he/pen , geenen te be- klaagen. Dat zy 'er de kunft bezitten van te pryzen , zonder lafheid ; zig over deezen te verwonderen 5 zonder den hoogmoed van gee- nen te kwetfen ; den eenen den . voorrang te geeven , zonder den an- Qu'ils foyent polls , fans Stre k charge ^ per- fonne. Qu'ils fachent y parler de riens d'une manicre in- tpeflante , y jouer fans une trop forte atten- tion au jeu , y tcouter avec complaifance , s'y ennuyer de bonne grace. Qu'ils fachent y foiter les uns, yfupparterlcs ail- tres , y aider ceux-ci , y plaindre ceux-la. Qu'ils ayent Part d'y louer fans fadeur , d'y ad- mirer ceux-ci fans blcfler la vanite de ceux- S20 III. VERHANDELING OVER anderen tot jaloerfchheid te vei> wekken. Dat de jonge luiden niet dan van tyd tot tyd in gezelfchap koraen. Dat zy geen werk maaken van 'er eerft of laatft te komen. Dat zy zig 9 vooral , wagten van 'er geraas te maaken , onbezuisd , los , zot , vinnig , berispende te zyn. Dat zy 'er zig geen vermaak of {pel maaken van het belachelyke na te aapen. Dat zy 'er geene ergerlyke vertel- lingen of droevige toevallen doen hooren. Dat zy geene gewoonte maaken van 'er tot den laatften man toe te blyven. Wat lb , d'y pr^f^rer tels fans exciter la jalouile de tels autres. Que les jeunes gens ne yiennent en compagnie que de loin a loin. Qirils n'affeftent point d'y venir des premiers ou des derniers. Qu'Ps ^vitent fourtout d'y tre bruyants, etour- dis, legers, fats, cauftiques, cenfeurs. Qu'ils ne fe faffent point un plaifir ou un jen d'imiter les ridicules. Qu'ils, n'y annoncent jamais les hiftoires fcanda- leufes , ou les accidens facheux^ Qu'ils nc prennent pas I'habitude de refter des derniers en compaguie. Quant DE ZEDELYKE OPVOEDING. 221 TJ/at den Tafel aangaat. Vermaan de jonge luiden 5 om de befte plaatfen aan tafel voor an- deren te laaten , om ordentelyk aan tafel te zit- ten , om met bedaardheid , zindelyk- heid , gemaatigdheid, en be- fcheidenheid te eeten en te drinken , om oplettende te zyn om ande- ren te dienen , om de Dienflboden minnelyk aan te fpreeken 5 en hun niets te vraagen , terwyl zy bezig zyn anderen te dienen. Ver- Quant a la Table. Exhortez les jeunes gens a lailfer aux autres les meilleures places a table , fe tenir a table d'une maniere d^eente , ^ manger & a boire pofement , proprement , mod^rement , difcretement , a atre attentifs a fervir les autres , i parler obligeamment aux Domeftiques, & a ne leur ricn demander dans le temps qu'ils font occupes ,i fervir les autres. Ex* 22 III. VERHAN DELING OVER Vermaan hen om arideren niet las- tig te vallen en teoverlaaden met uitfpoorige befchaafdheid , om geene gewoonte te maaken van lets te zeggen te hebben op de wyze , waarop de fpyze bereid zyn. , om niet te vreezen , dat *er te kort zal komen , om niet alles onbedagtelyk te pryzen , om niet met eene foort van drift te fpreeken van't geen zy goed vinden , om nieteeniglyk aan tafeltezyn, om te eeten en te drink en 9 om ook 't hoogfte woord aan ta- fel niet te willen voeren, om Exhortez les a ne pas gner & a ne pas accabler les autres par des exces de- politefie , ^ ne pas s'habituer'a trouver h redire k la ma- niere dont les mets font prepares, a ne pas craindry qu'il n'y en ait point affez, a ne pas louer inccnlid^re'ment tout , a ne pas parler avec une forte de paffion de ce qu'ils trouvent bon , a ne pas tre a table uniquement pour boire & pour manger , a ne pas vouloir , non plus , tenir le de a table , E 2EDELYKE OPVOEDING. 223 om niet onophoudelyk te fpree- ken van fchotels , geregten , wynen, Koks, enz. , om de Dienftboden niet te be- kyven , om geene uuren lang aan tafel te zitten. de Gefprekken fatreft* Dat de jonge luiden het hunne tot de gefprekken poogen toe te brengen. Dat zy zig gewennen, 5 hunne taal wel te ipreeken 9 en gepafte uit- drukkingen te gebruiken. Dat zynpoitwoordenbezigen,, wel- ker betekenis zy niet weeten. Dat zy op eene vloeijende wyze lecren vertellen. Dat ne pas parler ^ternellerncnt de plats , de mets , de vins , de Cuifmiers , &c. b nc pas gronder les Domefliques , a ne pas pafler des hcures a table. Oitant a la Cvnverfation. Que les jeunes gens veuillent contribuer du leur a la converfation. Qu'ils s'habituent ^ parler bicn leur langue & a fe fervir d'expreffions convenables. Qu'ils n'employent jamais de termes dont ils ignorent la fignification. Qu'ils apprennent a narrer coulamment. Qu^ils HI. VERHANDELING OVER Dat zy in de gefprekkengeen gceft alleen willen hebben. Dat zy in de gefprekken oordeel meer dan geefl waardeeren Dat zy zoo wel over gemeene en daaglykfche onderwerpen tepraa- ten vveeten , als over verhevener onderwerpen te fpreeken. Dat zy de kunft bezitten van het gefprek op nuttige onderwerpen te brengen. Dat zy agt geeven op de vatbaar- heid der luiden , met welken zy gelegenheid hebben van te tpree- ken , op hun vcrnuft , op hunne kundigheden , op hun zedelyk karakter. Dat Qu'ifs ne veuillent point , en converfation , n'a- voir que de Feiprit. Qu'ils prifent, en converfation, le jugement plus que I'elprit. Qu'ils fachent aufli Men caufer fur des fujets communs & journaliers, que converfer fur des fujets releve"s. Qu'ils ayent Tart de mettre la converfation fur des fujets miles. Qu'ils faflent attention a la portde de ceux, aveo qui ils ont occafion de converfer, aleurgenie, Ji leurs lumieres , a leur caraftere moral. Qu'ils DE ZEDELYKE OPVOEDING. Dat zybedagt zyn hen te ortder- houden over dingen , waarin him bekend is , dat zy belang nee- men. Dat zy de begaafdheid hebben van anderen te doen praaten , door hun gepafte vraagen te doen. Dat zy zelfs vraagen voorftellen , om flofFen van gefprek te ver- fchafFen , en dat zy die voorftel- len op eene zedige wyze. Dat zy hun beft doen , om ande- ren het gefprek met genoegen te doen vervolgen * en niemant te belemmeren of te verbyfteren. Dat zy 't gefprek helpen vervroly* ken en doorzetten. Dat zy leeven in 't gefprek bren- gen* Dat Qu'ils ayent foin de les entretenir de ce qu'ils favcnt qui les int^refle. Qu'ils ayent le talent de faire caufer les autres , en leur adreflant des queftions a propos. Qu'ils propofent eux-m^mes des queftions pour fournir des fujets de converfation , & qu'ils les propofent d'une mariiere modefte. Qu'ils s'e"tudient a mettre les autres a leur aife en converfation , & a n^mbarrafler ou ne de"con- certer perfonne. Qu' ils aident ^ ^gayer & poufler la conver* fation. Qu'ils mettent de 1'ame dans la converfation. P Qu'ils -26 III. VERHANDELING OVER Dat zy , als't gefprek begint te ver- vallen , toevlugt neemen tot lets te leezen. Hebben zy een goed boek gelee- zen , dat zy anderen den inhoud mededeelen, ofdevrugten, die zy 'er uit getrokken hebben. Dat zy hem , die zyn gevoelen zegt , met aandagt hooren , en altoos meer denken om zyne redenen te bevatten , dan te wederleg- gen. Dat zy niet verwonderd of moei- lyk zyn , wanneer men gevoelens ftaande houdt , die met de hun- ne ftryden. Dat zy opheldering verzoeken van 't geen him duifter voorkorat , eer Qu'ils aye'nt recours ^ quelque lefture , lorsque la converfatiori commence & ianguir. Ont-ils 1A un bon livre ? qu'ils faflent part aux autres de ce qu'il contient, ou des fruits qu* ils en ont retire'. Qu'ils dcoutent attentivement celui qui dit fon avis , & qu'ils penfent toujours plus a com- prendre fes raifons qu' a les refuter. Qu'ils ne foyent pas ^tonn^s, n,i mortifies, quand on avance des opinions contraires aux leurs. Qu'ils demandent qu'on ^claircifle ce qui leur parott DE ZEDELYKE OPVOEDING. 217 eer zy het duifterheid te lafle leggen* Zyn zy niet van iemants gevoelen, dat zy , alvoorens met hem te redentvviften , vaftftellen , waar in en tot hoe verre zy met hem overeenftemmetl. Dat zy vathaar. zyn voorgemaatigd- heid in 't redentwiften. Dat zy in de hitte van een teden- twifl weeten te zwygen. Dat zy anderen niet al te fchielyk willen overtuigen. Dat zy ongelyk weeten te hebben , en hun gevoelen te laaten vaa- ren. Dat paroit obfcur , avant que de le taxer de I'Stre. Ne font-ils point de 1'avis de quelqu'un ? qu'ils commencent , avant que d'entrer en dilpure vec lui , par etabli en quoi & julqu'ou ils font d'accord. Qu'ils foyent capables de moderation dans la difpute. Qu'ils fachent fe taire xians la chaleur de zetfs\ als zy ge- lyk hebben. Dat zy op hunne hoede zyn tegen de kwaadaardigheid. Dat zy zig maar zelden tot fchimp veroorlooven. Dat zy zig geen fcherts inwilligen > dan met de uiterfle omzigtig- heid ; of liever 9 dat zy nooit fchertfen. Dat zy geen werk maaken van aar- dig te weezen , en dat hunne aardigheden nooit zonder zout zyn. Dat zy nooit een ruuwen 9 foflijjen- nkuws- gietigheid of kwaad/preekendheid. Dat zy geen behaagen fcheppen in altoos van zig zelven te fpree- ken, Dat zy alle wisjewasjes praat , alle vertooning van geleerdheid , alle redenen , die alleen een byzon- der gezelfchap raaken, en waar- in an'dercn geen deel kunnen neemen , en alle gefluifter ver- myden. Dat zy zig zeer zorgvuldig wagten van alle vloekwoorden. Dat zy nooit hunne toejuiching geeven ^aan vuile dubbelzinnig- beden. Dat Qu'ils ne puiflent pas 6tre taxes non plus devain babil , d'indifcretion, de curio/id, de medifance. Qu'ils n'aiment point a paiier toujours d'eux- memes. Qu'ils ^vitent 1'efprit de bagatelle , le p^dantis- me , le ton de coterie , la chuchoterie. Qu'ils s'abftiennent tres foigneufemcnt de tons jurements. Qu'ils n' applaudiflent jamais a de fales cquivo- ' Qu'ils DE ZEDELYKE OPVOEDING. 231 Dat zy geene zedenlooze beginfels door hunne redenen, noch zelfs door hun ftilzwygen wettigen. Dat zy , by gelegenheid , niet fchroomen , de goede Zeden en den Godsdienft te verdeedigen , en zig niet fchaamen tebetuigen, dat zy Chriftenen zyn. Wat aangaat de byzondere en openlaare Feeflen , i Dat de jonge luiden altoos agt flaan op hen , die ze geeven. Dat zy hun de eer bewyzen 5 die hun toekomt. Dat zy 'er in agt neemen 9 't geen boven gezegd is ? in de afdeelin- gen Qu'ils n'authorifent point par leurs difcours , ni meine par Icur filence , les maximes relach^es. Qu'ils ne craigner.t point, dans Toccafipn , de d^fendre les bonnes moeurs & la Religion , <&, qu'ils n'ayent pas honte de t^moigner qu'ils font Chretiens. aitx Feflins particuliers & publics , Que les jeunes gens y ayent furtout egard Hceux qui les donnent. Qu'ils leur rendent les devoirs qui leur fontdus. Ou'ils v obfervent ce qui eft dit ci-deffus dans P 4 les HI. VERMANDELiNG OVER gen van gezelfchap , tafel en ge~ Jprek. Komt het aan op danfen , dat de jongeluiden, daarin, de betaam- lykheid) de befchaafdheid en de ge- maatigdheld in agt neemen. Pat zy den rang en de jaaren der perfoonen gadeflaan. Dat zy zig niet zoeken gelyk te ftel- len met zoodanigen , welken zy o'ntzag en eerbied fchuldig zyn. Dat zy zig in alles wyflelyk gedraa- Wat de Schouwfpelen betrefi 9 Vermaan de jonge luiden , om daar in opkttend* ledaard, gefpraakfaam en belchaafd te zyn. Ver- les articles compagnie , table , conversation. Eft-il queftion de danfe ? que les jeunes gens y obfervent de la decence , de la politeffe , de la moderation . QuMls faflent attention au rang & * 1'Sge des perfonnes. Qu'ils ne cherchent pas k fe faufiler avec ceux u qui ils doivcnt des gards & du refpeft. Qu'ils s'y comportent en tout fagement. Quant aiux Spectacles , Exhortez- les jeunes gens y etre attentifs y pofts, (iff able s ) polis. DE ZEDELYKE OPVOEDING. 233 Vermaan hen , om 'er zig by goed gezelfchap te vervoegen. om goede kennis te hebben van de ftukken , die men 'er vertoond , ten einde 'er be- hoorlyk van te kunnen fpreeken. om 'er regt te doen aan de begaafdheden. ~ ~ - om 'er niet toe te jui- chen 't geen kwaad is. ~ om 'er anderen het zien of hooren niet te beletten. om de Vrouwen niet te belonken , maar vooral , om geen gefprek te zoeken met de Toneelfpeelfters , enz. Exhortez-lcs a y aborder la bonne compagnic. ----- k ^tre au fait des pieces que 1'on y reprefente , pour en caufer convenablement. . - - - _ y rendre juftice'aux talents. --_-- a ne pas y applaudir a ce qui efl mauvais. _ - - - a ne pas empcher les autres dc voir ou d'entendre. . . . - . a ne pas lorgner lesFemmes; mais furtout - - - - a. ne pasrechercherlaconveriatioa des A8rices, &c. P * 234 HI. VERH AN DELING OVER Dat, in omftandigheden van Vreugde > de jonge luiden betoonen deel te neemen aan't genoegen van an- deren , door hunnen openharti- gen zwier, hun leevendig gelaat, hunne vrolyke gefprekken, hun- ne minzaame gevoelens. Dat zy , van gelyken ? de vreugde blyken doen , die 't hun gegund wordt te fmaaken. Dat zy , zoo veel in hun is , tot de vreugde toebrengen. Dat zy alles , wat dezelve zoukun- nen hinderen y tragten te verwy- deren. i^i dans des circonftances de Joye , les jeunes gens temoignent participer k la fatis- faftion des autres par leur air ouvert , le exterieur anim6, leurs difcours enjoues, ieurs fentimens affeftueux. Qu'ils manifeftent de mfime la joye qu'ils c occafion d'Sprouver. , Qu'ils contribuent autant qu'en eux eft, a joye. Qu'ils tachent d' Scatter tout ce qui pourroit y porter atteinte. DC ZEDELYKE OPVCEDING. 235 , in omftandigHeden van Droeffenis, de jonge luiden bedagt zyn omeen ernftig gelaat aan te neemen. Dat zy verftandiglyk en met aan- doening fpreekcn over de zaak , die tot de droeffenis aanleiding geeft. * huti , die in droeffenis zyn, het deel , dat zy daarin neemen, betuigen. hen vertrooften enbyftaan? als zyhunnenbyftandmetterdaad behoeven. Dat 9 in Voorfpoed , de jonge luiden zedige , ge/praak- faa- Que dans des drconflanoes d' Affliction , les jeunes gens penfent ^ revetir un exterieur fericux. Qulls parlent fa^ement & avec fentiment fur le fujet qui occallonne 1'affliction. titioignent a ceux qui font dans 1'afflic- tron la part qu'ils y prennent. les confolent , & les affiftent , s'ils out r^ellemenr befoin de leurs fecours. dans la Prof per tie , Its jeunes gens- ayent des maniercs modejles, affa- blss , attentive* , aife'es , polies. III. VERHANDELING OVRR faame , ophttende , ongedwongen en befchaafde manieren hebhen. Dat , / Tegenfpoed , de jonge luiden eeny$udige- 9 emflige, nedrige en edek manieren hebben. Dat zy hunnen zwier , hunnen loon , hunne kleeding , hunnen ftoet , A- ne uitfpanmngen zelfs , fchikken naa den flaat , waarin zy zig be- vinden. Dat zy bekwaam zyn , om ftappen te doen, die hun hard vallen. Dat hun uiterlyk gelaat noch neer- flagtigheld \ noch moedekosheid , npch bittert/eld aaiikondig^. 3. Be- Oue dans I' Adverfite , les jeunes gens ayent des rnanieres Jimples , fl- rieufes , bumbles , nobles. Qu'ils aflbrtiflent a 1'^tat ou Us fe trouvent leur air , leur ton , leur habillement , leur train , lews recreations me*mes. Qu'ils foyent capables de. faire des demarches qui leur coutent. Que leur exte'rieur ne denote nl I'abattement , ni Is decouragement , ni Vaigreur. 3. DE ZEDELYKE OPVOEDING. 5. Befchouw de Manieren in betrtkking tot de Perfoonen , wlken men aanireft. Overtuig de jonge luiden , hoe be- taamlyk het zy, dat zy hunne ma- nieren maatigen eh fchikken naa de hoedanigheid der perfoonen , by welken zy zig bevinden mooge'n. Vermaan de jonge luiden , om te let- ten op den rang* die deeze perfoo- nen in de maatfchappye bekleeden; de jaaren , die zy hebben; de fexe , waar door zy onderfcheiden wor^ den ; de betrekkingen , waar in zy met hun ftaan ; den ftaat , waar in zy zig bevinden ; de kundlgheden , die zy bezitten. Dat 3- Envifagez les Manlefes eu egard aux per- fonnes avec ks quelles on fe rencontre. Perfuadez les jeunes gens de la corvuenance de proper- tlonner &: d'aflbrtir leurs manieres aux les per- fonnes avec les quelles ils peuvent fe trouver. qir les out avec eux , la foliation oil elles fe trou- vent , aux Iwnieres qu'elles pofledent. Que Ill VERHANDELING OVER Dat hunne inanieren jegens de Overhe- den nedrig en onderdaanig zyn , - jegens de Geeftely- ken deftig en zedig , jegens de oudeLui- v \^ den vol van ontzag jegens dejongeLui* den vry , jegens de Kinders vrolyk jegens de fchoone J C? Sexe befcheiden en befchaafd* jegens hunne Meer- 9f deren eerbiedig , jegens hun Gelyken mJ *-* inneemend en hartelyk Que leurs manieres envers les Souverains foyent bumbles & foumifis , ..----- envers les Eccl^fiafliques , ves & modeftes , . ^ . . _ . . envers les Vieillards , pleines de deference ? ...>-- envers les jeunes Gens, frambes* . . - ,. . - . envers les Enfans, enjouees, ^ ...... envers le beau Sexe , difcretes Sc polies y ._-.-. envers leurs Supe>ieurs , refpec- tueufes , .-_... envers leurs Egaux , prfoenan- tes & cordiales , - - en- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 239 _ jegens hunne Mirr* deren orient elyk en gefpraakfaam , jegens hunne Bloed* verwanten gedienjlig en vrmdelyk , jegens hunne Vrin- den vuurig en teder , jegens de Vreemde- lingen befchaafd en verpligtend , jegens de Ongeluk- kigen toegenegen , jegens de Ryken 00- -* ^^ gedwongen, natuurlyk, edel 9 jegens de Armen ge- meenfaam en mededoogend tes & affables envers leurs. Inferieurs , __-.- envers leurs Parcns , complaifati- tes & amicales , . ... 4 - envers leurs Amis, emprefftes 8c tendres , ...... envers les Etrangers ', prties & obligeantes , ...... envers les In fortune's , affettu- eufes , v. _ - - - - envers les Riches , mftes , --.-_> envers les Pauvres , populates & compatiffantes , - - en- 240 IIL VERHANDELING OVER jegens deDienftboo- den welvoeglyk en zagt , jegens deGeleerden zedig en ingetoogen jegens de Onweeten- *r *~> den eenvoudig en openhartig. Vermaan de jonge luiden , om altoos zorgvuldig toe te zien , dat zy niemant , door hunne manieren 5 ftoo* ten. in. ..,.-- envers les Domeftiques , dece-n- tes & i/owcej-. ------ envers les Gens de Ajavoir , mo- dejles & refervees. _ . - ^ - - envers les Ignorants y /wp/ei & Exhortez les jeunes gens i prendre toujours foigneu- fement garde de ne cboqusr perfonne par Iturs ma- nieres* III. BE ZEDELYKE OPVOEDING. III. DE OPVOEDING fafchouwd in fatrekking tot eenige zaaken die 'er een vervolg van zyn. i. Vermaan de jonge lulden , om een Boc- zemvrind te zoeken. 5 t Hoofdzaaklyke der Opvoeding vol- tooid hebbende, zoo doe de jon- ge luiden begrypen , dat, hoe op- lettend zy ook zynmoogen ophun- ne III. / L' EDUCATION conpdtrfa relativement h ce qui en eft une furte. i. Exhort ez les jeunes gens h fe procure? un Ami intime. Apres avoir acheve 1'efientiel de 1'Education , faites bien comprendre aux jeunes gens, que, quelque IX. Deel, s.rerb. at- 24* III. VERHANDELING OVER ne gedagten 9 begeerten , daaden en manieren, zy zig nog dikwilsbedrie- gen zullen, en blootgefteldzienaan veelvuldige verwaarloozing hunner pligten. Overtuig hen dus van de noodzaaklyk- held, dat zy in een boezetnvriend , een naauwkeurig toeziener op hun gedrag en een genegen heifer zoe- ken. Overtuig hen wegens de nuttigheid van een ivaaragtig vrlnd door deaanmer- king , dat een waaragtig vrind een tweede geweeten is. Doe hen al 't geluk begrypen, dat het aangaan van eene waare en hartely- ke vrindfchap in heefr. Spreek met hun naa behooren over de natuur der waare vrindfchap , die attention qu'ils puiflent apporter a leurs ptnjees^ i Jeurs dejirs , ^ leurs a&ons , a leurs mcinier.es , ils fe tromperont encore fouvent , & ils fe verront expofes a manquer fr^quemment a leurs devoirs. Perfuadez-les , ainfi , de la necajfite de fe procurer dans un ami un furvejllant attentif , & uu aide affc&ionne'. Convainquoz-lcs de I'utilitt d'un veritable ami par cet- te conlidcration , qu'un veritable ami eft une fe- conde confcience. Faites-leur fentir tout le bonheur qu'il y a a con- tra filer une vraie & intime amitie. Parlez-leur conveiiablenient fur la nature de la vraie ami- DB ZEDELYKE OPVOEDING. 243 gegrond moet zyn op eene hooge ageing , een leevendigen fmaak en een volkomen vertrouwen. Toon hun , dat de natuur de vrind- fchap inboezemt , de reden haar verfterkt , de Godsdienft haar ver- heft en veredelt , en dat zy de vol- maaktheid bedoelt. Help hen , om een vrind te vinden en te verkrygen , die een aangenaam voorkomen heeft ; die wat ouder is , dan zy ; die verftand , kennis en vernuft heeft ; die bekvvaam is tot vordcring ; die wys , voorzig- tig , befcheiden , zagtmoedig is ; die een teder en mededoogend hart bezit ; die opregt is , vry , ftand- vaftig , gedienftig , edelmoedig , aandoenlyk en gemakkelyk in den om- -3i,>, *mUie , qui doit tre fondle fur une baute eflime , fur un gout vif , & fur une confiance entiere. Prouvez-leur que la nature 1'irifpire , que la raifon la fortifie , que la Religion 1'eleve & 1'ennoblit , & qu'elle fe propofe la perfe^lion. ez^les a trouver & a fe procurer un ami, qui ait un exterieur agreable ; qui foit un peu plus ^ge qu'eux ; qui ait de P efprit , des lumieres , du g^nie; qui foit capable de progres; qui foit fage, prudent , difcret , doux ; qui ait le coeur tendre & compatiffant ; qui foit droit , franc, ferme , complaifant , gnereux , fenfible , d'un commer- 244 MI. VERHANDELING OVER omgang ; die zyne ge voelens gaar- ne mededeelt ; die werkfaam is ; die eene veritandige en beftendige godsvrugt bezit i en die onkreuk- baar is in trouw. Wordenalle deeze hoedanighederi niet gevonden in hun , welken de jon- ge luiden tot hunne vrinden begee- ren zouden , onderzoek met hun , of zy , aan welken zy zig zouden willen verbinden , bekwaam zyn , die n verkrygen , en of zy , ten aan- zien van verftand en hart bezitten, 9 t geen 'er tot deboezemvrindfchap onvermydelyk vereifcht wordt. Zyn de jonge luiden van een vrolyk karakter, dat zy een vrind zoeken van een ernllig karakter. Zyn zy van ce facile ; qui aime & fe communiquer ; qui ait de ra6tivit6 ; qui poflede une piet< raifonnable difficiles , ou ge- nants. Perfuadez-leur que la vraie amitie n'eft qu'une ecban- ge de douceurs dans la vie , de fecours dans les be- foins , de confolations dans les maux. Faites-leur bien comprendre qu'ils ne doivent pas voulpir joui'r feuls des agr^ments & des fruits de Famine". 5 Er- 250 HI. VERIIANDELING OVER Vermaan hen , om de geneugten der waare vrindfchap daar in te ftellen , dat men elkanderen dikwils blyken van tederheid geeft, dat men elkanderen onderhoudt over dingen van aangelegenheid, dat men elkanderen onderregt om- trent nuttige dingen , dat men elkanderen van wederzy- de zyne gebreken en misflagen aanwyft , dat men den Godsdienft te zamen beoefFent , dat men elkanderen zyne godvrug- tige gevoelens mededeelt , dat men elkanderen nuttig maakt voor den evenmenfch , dat men zig te zamen voorbereidt tot den hemel. Ver- Exhortez-les faire confifter les plaifirs de la vraie ami tie" & fe donner fre'quemment des tmoignages de tendrefTe , i s'eutreteiiir de chofes int^reirantes , a s'inftruire de chofes utiles , & s'avertir mutuellement de leurs deTauts & de leurs manquements , k Readier enfcmble la Religion , a fe communiquer leurs fentiments de pidt^ ^ fe rendre utiles aux autres , fe prgparer enfeeble pour lq ciel. Ex- DE ZEDELYKE OPV CEDING. 25*1 Vermaan hen ernftig , om zig niet te vergenoegen met eene gemeene , maar te ftaan naar eene verheven , chris- telyke en voor de eeuwigheid ge- fchikte vrindfchap. Moedig hen aan , om de dierbaare voordeelen , die zy uit zulk eene vrindfchap trekken, te doen blyken , en dat wel door uitmuntende zeden , door eene meer dan gemeen voor- treffelyke wyze van handelen. Hebben de jonge luiden een chrifle/yk vrmd verkreegen-, dat zy hun geluk gevoekn 9 en dat zy God danken* voor dat hy hun een zoo zeldfaam en dierbaargefchenk heeft doen erlangen. 2. Doe Exhortez-les fortement a ne pas fe contenter d'une amitit ordinaire , mais a afpirer a une amide fubli- me , chr^tienne , pour P Eternit^.. Encouragez - les a manifefter les precieux avanta- ges , qu'ils recueillent d'une telle amitie ; & cela par des moeurs diftinguecs , par une maniere d'aglr fuperieure. Les jeunes gens ont - ils fait 1' acquijition d'un ami cbretien ? qu'ils fentent leur bonheur , & qu'ils rendent graces ft Dieu , de leur avoir accorde un don fi rare f Ji precieitx. 2. Fat- M. VERHANDELTNG OVER 2. Doe de jonge luiden Reizen. Als men fpreekt van de jonge luiden te doen reizen 5 onderftelt men , dat de Ouders , zonder zig te be- naauwen, de koflen der reize kun- nen goed maaken, en de jonge Jui- den met veiligheid, gemak en vemaak doen reizen. Insgelyks onderftelt men , dat de jaa- ren , de i?ezondheid , het karakter en de zedelyke geftelteniffen der jonge lui- den toelaaten , dat men hen doe rei- zen. Doe uwe Kinders niet reizen , enkel om dat zqlks het gebruik is. Faites Voyager Its jeunes gens. Lorsque Ton parle de faire voyager les jeunes gens , il eft fousentendu que les Parens peuvent , fans s'incommoder , ftlbvenir aux fraix de voyage , & faire voyager leurs Enfans foremen* , commodement & agreablement. II eft pareillemerit fousentendu que 1'^, \&fante , le cara&ere , & les dijpojitions morales des jeunes gens permettent qu'on les fafle voyager. Ne faitcs pas voyager vos Enfans , (Implement par ce que c'eft Pufage. DE ZEDELYKE OPVOEDING. 255 Beneem hun het vooroordeel , waar in zy zouden moogen zyn, dat de reizen, door zig zelven , verdien- fte geeven. Onderzoek met hun, in welke opzig- ten de reizen nuttig en in welken zy gevaarlyk kunnen zyn. Laat hen niet alleen reizen , als zy vuurige driften hebben, en vooral, als zy tot hoogmoed , verkwifting 9 wet/uft. Worn of fpeelzugt neigen. Tot nicer zckerheid moefl men den jongen luiden , die reizen , Gou- vemeurs , verftandige Medgezellm , of ten minften vertrouwde Dienjlboodeti medegeeven. Dat de jonge luiden den loop hunncr reize Detrompez - les du pr^jug^ ou ils pourroient que les voyages, par eux-m^mes , donnent da merite. Examinez avec eux, a quels egards les voyages peu- vent etre miles, & a quels egards les voyages peu- vent dtre dange"reux. Ne les laiflez pas voyager fenls , s'ils'ont les paffions vives ; & fur tout s'ils font enclins a I'orgueil , a la prodigalit^ , a la fenfuditt , a la colere , Jla pas* fwn du jeu. Poiir plus de furetcf . on devroit donner aux jeunes gens qui voyagcnt , des Gouverneurs , ou des Com- pagnons fenfes , ou du moins des Dwneftiques furs. Que les jeunes gens dirigent , ( autant qu'il fe peut , le 254 HI. VERHANDELING OVER reize zoo veel mooglyk regelen naa hunne zedelyke behoeften. Dat zy de kennis van hun eigen Land voor die van vreemde Landen doea gaan. Dat zy zig oeffenen in de gefchiedenis des Lands, waar in zy zullen gaan reizen. Dat zy zig voorzien van vrybrieven , goede brieven van aanpryzing en an- dere noodige papieren. Doe de jonge luiden deeze drie voor- naame geitelteniflen , met betrek- king tot de reizen aanneemen , eene hebbelyke voorzigtigheid ee- ne Joffelyh nieuwsgierigheid en eene verftandige wa&kfaambeid. Dat le cours de leurs voyages , fuivant leurs befoins moraux. Qu'ils faflent prce"der la connoiflance de Icur propre Pays a celle des Pays etrangers. Qu'ils e"tudient Thifloire des Pays ou ils doivent allcr voyager. Qu' ils fe muniflent de pafleports , de bonnes lertres de recommandation , & d'autres papiers ndces- faires. f aites revetir aux jeunes gens ces trois difpofitions principales , relatives aux voyages , une prw- dence babituelle , -* une curiofite lovable , & une- fage circwfpefti&n. DE ZEDELYKE OPVOEDING. 255 Dat zy zig , op eene gevoeglyke wy- ze , tot de reize bereidcn door het Gebed en door de ondetlwu- ding des Heiligen Avondmaals. Dat de jonge luiden zig een oogmerk in 't reizen voorftellen , en dat zy , geduurende den loop hunner reize, dit oogmerk beftendig voor oogen heb- ben. Dit oogmerk moet zyn , a. Hunne kundigheden uH te breideft en hun doorzigt te vermeerderen. b. Hun oordeel te vormen en hunnm fmaak te volmaaken. c. Eene meer byzondere kennis van menfchen te verkrygen. d. Zig te vormen tot goede manieren en den omgang met menfchen. e. Zig Qu'ils fe preparent au voyage d'unemamereconvena- ble , par la Priere & par la Communion. Que les jeunes gens fe propofent un but en voyageant, & que pendant le cours de letir voyage, ils ayent conftamment fe but devant les yeux. Ce but doit etre , a. D'tiendre leurs connoiffances & d' augmenter lews lumieres. b. De former lew jugement g* de perfettionner leur gout. c. D' acqutrir une comwiffance plus particular e des homines. d. De fe former aux bonnes manieres ? a I'ufage du monde. e. De HI VERHANDELING OVER e. Zig bekwaamer in hun beroep u maaken. a. Dat de jonge Mden in lunne reizen hunnc kundlgheden zosken nit te breiden , en bun doorzlgt te vermeerderen. Door te letten op nieuwe en gewigti- ge voorwerpen , die hun voorko- men, door, 't geen aanmerking verdient, te onderfcheiden , door, met kundige Mden , het Hof, de Koninglyke Huizen , de Paleizen der Grooten , de openbaare Ge- bouwen , de Hooge Schoolen , de Verzaamelingen van Zeldzaamhe- den en de openbaare en byzondere Boekeryen te zien , door e. De fs rendrs plus babiles dans leur profejjion. a. Que les jeunes gens cherchent , dans Jeurs voyages , a ttendre leurs connoijjances Q 3 a augmemer leurs lumieres. En faifant attention aux objets nouveaux & int&es- fants , qui leur feront offerts , en difcernant ce qui me" rite d'etre obferv^ , en voyant , avec des gens tdairis , la Cour , les Mai- fons Royales, les Palais des Grands, lesBSriments publics , les Academies , les Cabinets de Curiofi- ts, les Bibliotheques publiques &particulieres, vt ZEDELYKE OPVOEDING. door byzonderlyk te tragten , om ken- nis te maaken met verftandige lui- den , door de goede boeken, die uitkomen, te leezen , door zig te benaarftigen , om kennis te krygen aan de beroemde Schry- vers , door hunne waarneemingen op te fchry- ven , door zig byzonderlyk toe te leggen op bet beoeffenen van de taal des lands .> waar in zy zig bevinden* . b. Dal en rechercbant particulierement la connoiflan.ce gens d' efprit , en lifant les bons ouvrages qui paroifTent , en cherchant a connoitre les Autheurs cele'bres , en mettant leurs obfervations par en faifant une Etude particuliere de la Langue^dll Pays ou ils fe trouvenu 5 8 HI. VERHANDELING OVER b. Dat de jonge lulden , in hunne relzen , hun cordeel poogen te vormen en hun* nen fmaak te volmaaken , door het bezoeken van geleerde luiden , van beroemde kun- flenaaren , vanmannenvanver- dienfte , door zig te vervoegen by uitgezogt ge- zelfchap , in de befteSchouw- fpelen , 1 op de Concerten , voor den Regtbank, door tegenwoordig te zyn by de pleg- tige Redenvoerigen. c. Dat b. Que les jeunes gens cberchent , dans lews voyages , a former leur jugement f^ a perfeftionner leur gout , en vifitant les gens de lettres , . . - . les artiftes famcux , - - - - les hommes de nitrite , A en frgquentant les compagnies choifies , - - .- - - les meilleurs Spectacles, . .... les Concerts , - - - - le Barreau, en affiilant aux difcours d'apparat. c. Out m ZEDELYKE OPVOEDING. 259 Ci Dat de jonge Mden , in hunne reizen^ eene meet byzondere kennis van men- Jchen zoeken te verkrygen , door het karakter van elk Volk, des* . zelf "s geneigdheden , deszelfs drtften 9 deszelfs zeden , deszelfs gewoonten te beoeffenen; door elk Volk te beoeffenen in de ver- fcheiden omflandigheden , waar in het zig bevinden mag, in des- zelfs verfcheiden orders , in deszelfs plegtigheden , in des- , zelfs regeeringsvorm , in des- zelfs handwerken , in de natuur van deszelfs koophandel. d. Dat c. Que les jeunes gens cherchent , dans lews voyages , a acquerir une connoijfance plus particuliere des hommes, en c'tudiant le cara&ere de chaqne Nation, fes inclim- tims , fes pafflbns , fes masurs , fes ujages ; en e*tudiant chaque Nation dans les diverfos circon- ftances ou elle peut fe trouver , dans fes .ditf'e"- rents ordres , dans fes ceremonies , dans la forme de fon gouvernement , dans fes manu- factures , dans la nature de fon commerce. d. 60 III. VERHANDELING OVER d. Dat de jonge luiden , in hunne reizen , zig tragten ts vormcn rot gocde ma- nleren , en tot den omgang , met menfchen , door de aangenomen manieren en.ges bruiken aandagtig te onderzoeken, door 't geen navolging waardig is van 't geen niet nagevolgd moet worden te onderfcheiden , door ten dien opzigte de befle Mees- ters te neemen , door zig de befte voorbeelden voor te ftellen , door , zoo dikwils als moogclyk is , in goed gezelfehap te komen , door zig te gewennen 9 cm zelfs voor- beeklen van goede manieren tegee- ven , door d. Que les jeunes j^ens s'appliquent , dans leurs voyages, h fe former aux bonnes manieres , fcf a Fufage du monde. . en examinant attentivement les manieres , & les ufa- ges recus , en difcernant ce qui eft digne d'imitation , de ce qui nc doit pas tre imit6 , en prenant a cet 6gard les meilleurs Maitres , en fe propofant les~ meilleurs modeles , en frequentant , le plus fouvent poffible , la bonne compagnie , en s'habituant A excrcer eux-mjmes les bonnes ma- nieres 9 en DE ZEDELYKE OPVOEDtNG. 261 door den raad van zulken in te nee- men , die den naam hebben van beftgemanierd te zyn , en den om- gang met menfchen beft te ver- ftaan. c. Dat de jonge Mden zig , op reis , be- naarftigen , om zig bekwaamer in hun beroep te maaken , door alles , wat tot het beroep , dat zy meenen te aanvaarden , eenige betrekking heeft of kan hebben , op te fpooren , te onderzoeken , en te doorgronden. Meenen de jonge lulden eendergeleerde Be- roejjen u aanvaarden^ dat en recherchant les confeils de ceux qui ont la rpu~ tation d'avoir les meilleures manieres 3 &; de fa- voir le mieux 1'ufage du monde. e. Que les jeunes gens travaillent , en vo y a ge , a fe rendre plus habiles dans leur ProfeJJlon , en recherchant , en examinant door perdre de yue, en voyage, qu'ils font Chretiens, & que par confequent ils doivent s'appliquer a fortifier leurs principes de Religion & exercer leurs vertus , en admirant les merveilles de la Nature , en affiftant affidument aux exercies publics de Devotion , en confacrant certains jours a des exercices particuliers , en fe refer vant chaque jour des moments de recueillement & de netraite ,, en bE ZfcDELYKE OPVOEDING. door zig , omtrent de gevoelens der verfcheiden Volken , in ? t ftuk van Godsdienft , te on- derregten , door hunne deugden op detoets te ftellen , en te oefFenen y volgens de verfcheiden om- ftandigheden , waar in zy zig bevinden. Dat de jonge luiclen , op reis , bedagt om met omzigtigheid te fpreeken van den heerfchenden Godsdienft en het Staatsbeftier , om de in zwang gaande gebruiken niet te verfmaaden , en om 'er zig naa te voegen , voor zoo verre zy niet ftryden met den Godsdienft en de goede zeden. Dat en s'inftruifant des opinions desdifferentes Na- tions en matiere de Religion , en e*prouvant & en exergant leurs vertus , fuivant les diverfes circonflances ou ils fe trouvent. Que les jeunes gens prennent garde , en voyage , & parler avec circonfpe&ion de la Religion domf- nante , & du Gouverneraent , ne pas choquer les ufages 6tablis, &.^i s'y pr- ter mfime, autant qu'i's ne font pas contraires. ^ la Religion & aux boiiAes moeurs. Qu'ils I 7 o III. VERHANDELING OVER Dat zy dikwils denken aan den naam, dien zy zig, op reis, moeten maahen. Dat zy , geduurende den loop hunner reizen, van hun gedrag naauwkeu- rige rekenfchap geeven aan hunne Ouderen en Vrinden , om hun voor- deel te doen met derz elver raadgee- vingen. Dat zy den tyd der reizen beftendiglyk aanmerken , niet als een tyd van verwildering en vermaak , maar als eene voorbereiding tot zekeren flaat in de Maatfchappye. Dat zy zorge draagen , om van hunne reizen geene onbetaamlyke mameren 9 geene gemaakte wyzen vanfpreeken, en geene bedorven zeden mede te brengen. Dat zy , van hunne reizen t' huis ge- QuMls penfent fr^quemment ^i la reputation qu'ils doivenr fe faire en voyage. Que pendant le coui\s de leurs voyages , ils rendent un compte exaft de leur conduite ^ leurs Parens . & ^ leurs Amis , afin de profiter de leurs con- fei-ls. Qu'ils confiderent conflamment le temps des voya- ges , non cpmme un temps de diffipation & de plaifir ; mais comme une preparation a un etat dans la Societ6. Qu'ils eVitent de rapporter de Icus voyages des airs peu convenaUes , des fafons de parler affe&ees , des mocurs corrompues. Que de retour de leurs voyages , ils ne critiquent point DE ZEDELYKE OPVOEDlNG. a?1 komen , de gebruiken van hun ei- gen Land niet berispen. Dat de te rug komft der jonge luiden in 's Vaders huis , op eene plegtige wyze , gevierd worde. Ondervraag de jonge luiden naauwkeu- rig omtrent het gedrag , dat zy , op reis , gehouden hebben. Onderzoek hen met oplettendheid, en wees op uwe hoede tegen eene al te fterke vooringenomenheid ten hunnen behoeve. 3. Draag den jongen luiden de zorg van hun Bffroep op. Doe de jonge luiden begrypen , dat de tyd , dien zy eeniglyk voor zig zel- point les ufages^de leur propre Pays. Que Je retour des jeunes gens dans la Maifon Pater- nelle foit clebr d^une maniere folemnelle. Queitionnez foigneufement les jeunes gens fur la ma- niere dont ils fe font conduits en voyage. Etudiez-les avec attention, & foyez en garde centre une trop forte prevention en leur faveur. Remettez aux jeunrs gens le foin de leur Profejfion. Faitcs comprendre aux jeunes gens , qne le temps qu'ils pouvoient employer uniquement pour eux , eft 272 III. VERHANDELING OVER zelven befteeden konden , om is , en dat 'er voortaan gearbeidt moet worden voor de Maatfchappye ^ waar toe zy behooren, Erinner den jongen luiden hunne ver- fcheiden Godsdienftige en zedely- ke pligten. Maal hun de byzondere pligten af, waar toe het beroep , dat zy mee* nen te oeffenen , hen verbindt. Schikken :zig de jonge hiiden tot den Pre- dikftoen dat zy voorzlen xyn van*de kundig- lieden 5 daar toe betrekkelyk. Vermaan hen , om hun voorkomen 3 hunne redenen en him gedrag te fchikken naa het karakter 5 waar mede zy bekleed zullen worden, om eft pafie, & qu'il efl queftion de travailler defor- mais pour la Socit dont ils font partie. Rappelez aux jeunes gens leurs diffdrents devoirs mo- raux & religieux. Tracez-leur les devoirs particuliers aux quels la pro- feflion, qu'ils fe propofent d'exercer, les engage. Les jeunes gens fe deft inent~ ils a la Chair e ? <}u'ils poQedent les connoiflances qui y font rela- tives. Exhortez-les & aflbrtir leur exterieur, leurs dis* coitrs & leur demarches au caraftere dont ils fe- ront rev^tus. i **"* DE ZEDELYKE OPVOEDING. om niet te waanen 9 dat zy niets leeren kunnen van anderen , om gaarne toevlugt tc neemen tot de kundigheden en raadgeevingen van verlichte Herders , bekwaame Predikers , enz. om de gelegenheden van meer te leeren niet te ver- waarloozen , omniet, zondervoor* afgaand onderzoek 3 alle andera predikwyze , dan hunne eigen 9 te veroordeelen , om het wel opzeggen te behartigen , om < tt%^^ t*-v * - - - i ne pas s'imaginer qu'ils ne puis^ fent rien ayprendre dcs autrcs , ^ . - - - ^ recourir volontiers aux lumie- res & aux confeils de Palleurs claires , de Prcdicateuis habiles , &c. . -iV'-r-c.' ^ ne P as n^gliger les occafions de s'inflruire davantage, ----- a ne pas condamner , fans exa- men prdalable , route autre methode de pit- cher que la leur, ----- a s'appliquer a la recitation , IX.Deel, i. Verb. $ ~* 274 HI. VERHANDELING OVER om die wyze van op- zeggen te beoeffenen en te vol- gen , die de befte en gevoeglyk- fte is , om een fchat van ken- nis op te leggen , waar van zy zig ten alien tyde bedienen kun- nen , om zig eene hebbe- \-S lykheid te verkrygen van Leer- redenen op te ftellen , om zig in hetfpreeken, bidden en prediken zelfs , by over- denking, te oeffenen , om niet te willen gaan buiten den trant , die him ei- gen is , om hunne taal wel te r L Jpreeken , om . _ _ .. . ^ 6tudier & fuivre celle qui eft la meilleure & la plus convenable 5 to - - . i acqu^rir du fonds , _ _ - - a fe rompre & la competition, - . _ _ _ s'exercer a parler , ^ prier , k pri- cker m6me, de meditation, ----- k ne pas vouloir fortir de leur genre , - - a lien parler leur langne , ZEDELYKE OPVOEDING. 275 cm met nqarftigheid 9 yver en moed te arbeiden , - om zig door eenig nuttig werk aan te pryzen , om altoes metfeetrek- king tot him beroep te arbeiden, ~ : - om met al te jong, noch enkel uit genegenheid , te trouwen.. [ Schikken zig de jonge Imden tot. den Regtbank ? dat zy zig niet bepaalen tot hetken- nen der Wetten , maar ook de reden en 't oogmerk derzelven begrypen , dat .-_._, a travailler avec affiditite , avec zele . 5 avec courage , - - a fe rendre recommandables par quclque ouvrag'e utilc , . ,.,_ _ _ a travailler to ujours relativement a kur profeffion , i>p so J4r - - a ne pas fc marier trop jeunes , ni uniquement par inclination. Les jeunes gens fe deftinent - Us ait Barreau ? qu'ils ne fe borlient pas a pofleder les Loix ; mais qu'ils en faififlent Tefprit, ! S 2 qu ils III VERHANDELING OVER dat zy nooit het voor en tegen ftaande houden , dat zy de hairklooverye vermyden , dat zy de gefchillen tragten by te leggen , dat zy zoo ervaaren zyn in gewee- tensgevallen , als in regtszaaken , dat zypleitmmet&etaamlykheid, def- tigheid, enz. dat zy het werk van een Redenaar in 't pleiten niet verwaarloozen , dat zy de opregtheid en billy kheid, op eene byzondere wyze , in him gedrag doen uitblinken. Schikken zig de jonge lulden tot de Ge- neeskunde ? dat zy by de kundigheden , tot dit qu'ils ne foutiennent jamais le pour & le centre, qu'ils 6vitent la chicane , qu'ils cherchent a accommoder les proces, qu'ils foyent autant Cafuiftes, qu'Avocats , qu'ils plaident decemment, noblement &c. qu*en plaidant , ils ne negligent point ce qui ell de I'Orateur , qu'ils faflent briller dans leur conduite , fingulie- rement la droitwe & Les jeunes gens fe deftinetti - ils b la Medecine ? qu'aux connoiflances ndcelfaires k cette profes. fjbn PE ZEDELYKE OPVOEDING. 277 beroep noodig , oplettendheid , voorzigtigheicl en werkfaamheid voegcn , dat zy leergierig , gedienftig , op- regt zyn , dat zy met hunne Lyderen weinig of niet van derzelver ziekten fpreeken , dat zy niet loffelyk omtrent de ziek- ten befliflen , dat zy Godsdienftig zyn in hunne redenen en in hun gedrag , dat zy vermaak fcheppen in *t ver- krygen van ondervinding , dat zy zig door eenig uitmuntend werk , over hun beroep > doen kennen 9 dat zy nooit weigeren met anderen te raadpleegen, Sckik- fion , ils joignent de rattention , de la pru- dence , de J'a6Uvit , qu'ils foyent ftudieux , pfficieux , finceres , qu'ils parlent peu ou point aux Patients farleurs maladies , qu'ils ne d^cident point a la legere dss nialadies, qu'ils foyent religieux dans ieuri difcours di dans leur conduite , qu'ils aiment a acquerir de 1'exp^rience , - qu'ils fe faflent connoitre par quelque excellent ouvrage fur leur profeffion , qu'ils ne refufent jamais les cohfultations. S 3 L ;S 27-8 HI. VERHANDELING OVER SMkfan zig de jmge luiden tot het Be- roep tier Wapeneii? gevven hen bytyds , om niet altoos hun gemak te houden en zigmet eenvoudig voedfel te vergenoe- gen , voorkom in hun den fmaak in een verwyfden opfchik , vermaan hen , om alles , wat hun beroep aangaat, naarflig te beoef- fenen ? ~ omjegenshunnemin- deren goedaardig en mede.doogend , jegens hunne meerderen onder- daanig.m eerbiedig te zyn , ~~ om geen ledig en los Weven te leiden , om Les jeunes gens fe dejlinent-ils b la ProfeJJlon des Armes? accoutumez - les de bonne heure ^ n' avoir pas toujours leurs aifes , & a fe contentqr d'une riourrkure fimplc , Prvenez en eux le gout d' une parure eff- mine'e , Exhortez - les a fairc unc etude ajjidue de tout ce qui eft relatif a leur profeffion , _ . - .a 6tre -bons & compatiffants envers -leurs inferie.urs , foumis & refpe&ueux en- vers leurs fup^ricurs , - - - - - a n'c pas mener une vie oiftve & di/tpee , - m. DE ZEDELYKE OPVOEDING. om zig niettevertoo- topnen in alle gezelichappen , fchouwfpelen , enz. r r __ T - om (j en Godsdienft wel te beoeftenen 9 om uit te munten door hunne zeden , om voorzigtig en be- \+s *~r dagtfaam te zyn in hunne rede- nen en in hun gedrag , om oplettend te zyn ter voorkoming van alle twift , om uitdaagingen , die *~S * f men hun zou moogen doen 5 af te wyzen, geef hun een juift denkbeeld van den moed , met betrekking tot hun beroep ^ ver- - . . > _ \ ne pas fe montrer k tous les cer- cles , a tous les fpe6tacles , &c." ----- ^ bien tudier la Religion , . - - - - fe diftinguer par leurs mceurs, - - - - - dtre prudents & circonfpe6ts dans leurs difcours & dans leurs demarches , - - - - - etre attentifs ^ pr^venir toute difpute , - - - - k ofer refufer les appels , que Poll potirroit leur faire , ' donnez-leur une jufte id^e du courage , relati- vement 4 leur profeffion , 84 Ex- nSo III. VEPvMANDELING OVER vermaan hen , om niet enkel uit gcnegcnheid te trouwen. Schikken zig de jonge luiden tot den Koop- handel ? dat zy by de noodige kundigheden voegen oplettendheid > - vfyt, naauwkeurigheid 9 werkfaamheid 9 jchranderheid , opregtheid, voorzigtigheid , dat zy zig van de noodige Fondfen voorzien , dat zy zig goede vrinden bezorgen , op welker onderftand zy bouwen nioogen , dat zy goede Correspondenten trag- ten te krygen , dat Exhortez-!es ^ ne point fe marier fimplement par inclination. Les jeunes gens fe deflinent - Us au Commerce ? qu'ils joignent aux connoiflances n^ceflaires , de I' attention , de Vapplicytien , de VfaaSitude , de ['aftivite 1 , de la fagacite , de I'integri-. te, de la prudence , qu'ils s'afiurent les fonds neceffaires , qu'ijs fe menagent des appuis, qu'ils fe procurent de bons Correfpondans , qu'ils DE ZEDELYKE OPVOEDING. dat zy de luiden , met welken zy handelen moeten , leeren kennen , dat zy zig ordentelyk , zedig en zagtmoedig gedraagen. Vinden de jonge luiden voordeelin 't aangaan van een handelgenoot- fchap ? dat zy een bekwaam medegenoot verkiezen , die te gelyk een eer- lyk man , voorzigtig en van een goed karakter is , dat zy alle ftofFe van twift met een handelgenoot voorkomen, door duidelyke en billyke overeenkoin- ften , en door een welopgefleld verdrag. Deeze raadgeevingen omtrent den Koophandel zyn ook toepaflelyk op de Fabrieken. Schfa qu'ils apprennent ^ connoitre ceux avec lesquels ils ont a traiter , quMls fe comportent dtcemment, avcc modeftie & avec douceur. Les jeunes gens jugent-ils avantageux de con- trafter une Soci^t^ ? qu'ils prennent un aflbcie habile , qui foit honnete- humme , prudent & (fun ban cara&ere , qu'ils prdvicnuent tout fujet de difpute avec un aflbci^ , par des conventions claires 4. be flier uwen Loon ten opzigte van net Huwelyk. Neigt uw Zoon tot het Huwelyk ? dat hy den ftaat , dien hy omhelzen wil , ernftig overweege. Dat hy niet al te jong trouwe. '-Dat hy aan geen Huwelyk denke, dan voor zoo veel zyn toefland hem in ftaat Qu'ils ayent de 1'ordre dans leurs affaires domefti- ques. Qu' ils reglent fagement leurs depenfes , leurs chari- tes , &c. QuMls trouvent du plaifir a lien remplir tous les d^- - voirs de leur 6tat. 4- Dirigez wire Fits eu egard au Manage. Votre Fils Incline -t-il au Manage ? qu'il falfe de f^- rieufes reflexions fur l'e"tat qu'il vetit embrafler. ' Qu'il ne fe' marie pas trop jeune. Qu'il ne penfe au Mariage , qu'autant que fa fitua- tion HI. VERHANDELING OVER ftaat ftelt* pm eene Vrouw en Kin* ders , volgens zyn rang in de Maat- fchappye , behoorlyk te onderhou- de gevoekns en de ze* den van hem , die haar verzoekt , te kennen. Over* Qu'il fe marie en Public , mais fans fafte. 'Ne g^nez jamais 1* inclination de vos Enfans ; mais engagez- les par la railbn & par la douceur, a ne pas ta fuivre , lors qu'elle eft pen fage. Ne desherirez point vos Enfans , lors m^me qu'iis fe marient centre votre gr6. Si vous avez des Filles ? 61evez-les dans la retraite & dans la modeftie , afin qu'elles foyent recherch^es en Mariage. Recherche -t -on une de vos Filles en mariage? pre- ncz un Coin particulier de connoitre IVtat, \a.Jitua- tlon , le cara&ere, \esjentimens & les m$urs de celui qui la recherche. Per- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 289 Overtuig uwe Dogter , dat 'er geeti geluk in 't huwelyk wordt gevon- den, dan voor zoo veel men trouwt met een man , diegezonfii van een goed karakter , braaf 9 vcrflandig , edehnoedig is ; die ouder en wyztr is , dan de Vrouvv , welke hy trouwt ; en die bekwaam is in zyn beroep. Dat uwe Dogter geen agt geeve op goederen en ran* , dan voor zoo veel dezelve gepaard gaaii met goe- de hoedanighedtn en deiigden. Doe uwe Kinders den ftaat des huwe- lyks befchouwen als eenen gehettig- den ftaat , dien God ingefteld keep 9 en die zeer bekwaam is , om hen nog nuttiger voor de Maatfchappye te maaken. Pef Puadez votre Fille que le bbnheur ne fe trotive dans le Manage qu'aucanr qu j oh fe lie avec un homme bien portant , d'un bon caraftere ; un bomme de Men , de fens 9 genereux ;. qui ait plus d* Age & plus d'ejprit que la perfonne qu'il ^poufe; un hom- me capable dans fa profej/ion. Que votre Fille ne fafie attention au bien & au rang , qu'autant qu'ils font joints aux bonnes qualitez & aux versus. Faites envifager ^ vos Enfans Terat du Mariage com- me un etat facrt , inftitue de Dieu & tres propre a les xendre encore plus utiles 4 la Socittf* IX.Deel, 3- III. VERHANDELING OVER 5. Ontvouw uwen Zoon de pligtcn van ecn waardig Egtgenoot. Is uw Zoon in den Huwelyken Staat getreeden? vermaan hem , omdien ftaat eer aan te doen , door zyne wyze van handden jegens zyne Egtgenoote. Dat hy zyn befl doe , om den grond van haar karakter volmaaktlyk te kennen. Dae hy eene hooge agting en een volko- mzn veftt'ouwen van den kant zyner Egtgenoore tragte te verwerven. Dar hy bedagt zy . om zig in haar by- zyn nooit veragtelyk te maaken , om Expofez h votre Fils let devoirs fun dignt Epoux* Votre Fils eft-il entr6 dansTEtatdu Manage ? ex- hortcz-le a rendre cet tat honorable par fa ma- niere d'sgir envers fon Epoufe. Qu'il travallle a connoltre parfaitement le fond de fon caradere. Qu il s' attire de la parr de fon Epoufe , une bautt tjlimc & une entiere confiance. Qu'il prene garde de ne fe jamais aviiir devant elle ; de BE ZEDELYKE OPVOEDING. api om maar zeer zelden ongelyk by haar te hebben , en om dan zyn ongelyk openhartig te bekennen. Dat hy geen los en werkeloos leeven leide. Dat hy altoos bezig zy in nuttige zaa- ken. Dat hy dus zyne Egtgenoote , door zyn voorbeeld , aanzette , om zel- den uit te gaan en zig nuttiglyk be- zig te houden. Dat hy zig , met zyne Egtgenoote dik- wils bezig houde omtrent dingen van aangelegenheid. Dat hy haar alles mededeele , waar in zy beiden belang hebben. Dat de n'avoir tort avec elle que bien raretnent ; d'a- vouer alors franchement fes torts. Qu'il nc mene point une vie diffip^e. Qu j il foit toujours occup^ de chofes utiles. Qu'il engage ainfi fon Epoufe par fon exemple a/or- tir peu , a s'occuper utikment. Qu'il s'occnpe fouvent avec fon Epoufe de chofes importantes. Qu'il Itti communique tout ce qui les int^refle. T 2 Qu'ii III. VERHANDELING OVER Dat hy niets voor haar verberge , dan 't gecn hy weet , dat zy niet draa- gen kan. Dat hy haar tederlyk beminne , dat hy haar, zoo 't mooglyk'is, tot zyne vrindin maake. Dat hy haar , by alk gekgenheden , zy- ne oplettendheid en tederheid doe blyken. Dat hy de zwakheden , grilligheden en haartigheden die zy zou moogen hebben , met geduld verdraage. Dat hy haare gebreken met zagcheid en voorzigtigheid tragte te verbe- teren. Dat hy de goede gefchikthederf, die zy reeds bezit , verfterke en uit- breide. Dat _ Qu'il ne lui cache, que ce qu'il fgait qu'elle ne peut porter. Qu'il 1'aime tendreinent ; qu'il en fafle , s*il eft poffi- ble , fon aniie. Qu*il lui temoigne en toute occafion fon attention & fa tendrefle. Qu'il fupporte patiemment les foiblelfes , les capri- ces , les vivacit6s qu'elle pouiroit avoir. Qu'il travaille avec douceur (fe avec prudence a la corriger de fes dfauts. Qu'il aflfermifle & e'tende les bonnes difpofitions qu'el- le poflede d^ja. Qu'ii DE ZEDELYKE OPVOEDING. 293 Dat hy haar vermaane en helpe , om in de kennis en betragting van den Godsdienffc te vorderen. Dat hy , in goede of onverfchillige zaaken , allqdei infchikkelykheid , oplettendheid en gedieriftigheid je- gens zyne Egtgenoote gebruike. Dat hy ftandyaftig zy in 't weigeren eener toegeevendheid die niet be- taamen zou. Dat hy de fmart , die zyne weigerin- g^n zyne Egtgenoote zouden moo- gen veroorzaaken , verzagte , door betuigingen van iederheid 9 door be- weegmidde/en van Reden en Godsdienfl , en door welverdiendz {pjtuifinjyn Dat .(Ju'il 1'exhortc & qi^'il Taide faire des progr^s dans la connoiflance & dans la pratique de la Religion. Qu'il aye toute forte d'egards , d'atteniions , & de complaifances pour fon Epoufe dans des chofes bonnes on indifferences. Qu'il foit ferme b refufer cellcs qui ne feroient pas convenables. Qu'il adoucifle toujours le chagrin que fes refus pour- roient caufer a foil Epoufe , par des temoignages de tendreffe , par des motifs de Raifon f de Religion , & par dss knwnges merittes. TS Qu'U 294 HI- VER HAN DEL ING OVER Dat hy haar beftendiglyk zoeke te be- haagen , in 't openbaar zoo wel als in 9 t byzonder ; dat hy in *t openbaar ingetoogen zy in het betoonen van zyne tedere gevoelens jegens zync Egtgenoote ; dat hy in 't byzonder kuifch zy ten dien opzigte. Hebt gy eene Dogter , die gehuwd is ? vermaan haar , om haaren Man te agten en te bemmnen^ om hem deeze gevoelens te toonen door haa- re omzigtigheidy haare zorgen , haare liefkoozingen. Vermaan haar , om haaren Man als haaren beften vrind aan te zien. om te tragten de vrindin van haaren Man te worden. om Qu'il cherche conftamment ^ lui plaire en public com- me en particuHer ; qu' en publu , il foit retenu dans la demonftration de fes fentimens de tendrefle pour fon Epoufe ; qu'en particulier il foit chafte a cet gard. dvez-vous we Fjlle engages dans rfoat du Manage ? ex- hortez-la a refpcSer & a aimer fon Epoux , k lui t^moigner ces fentimens par fes egards , fes atten- tions , fes joins , fes careffes. Exhortez-la a regarder fon Epoux comme fon mil- leur ami. .... a travajller ii atre famie de fon Epoux. DE ZEDELYKE OPVORDING. 295 om de haaftigheid en ru- we behancleling, waartoe haar.Man zig zou moogen laaten vervoeren , geduldig te verdraagen. om hem daar van te ge- neezen door haare zagtheid. om hem te regt te bren gen door haare tederheid* om hem nooit te tergen door hevigheid en vergelding. om in het twiften te wy- ken. om hem niet in 't Open baar tegen te fpreeken. Dat zy niet al te fterk wille het geen zy wil. Dat - - - - a fouffrir paticmment les vivacitez & les brusqucries aux quelles fou Epoux pourroit fe lailFer aller. - - - - a Pen corriger par fa douceur. - - - - le ramcner par fa tendrefie. p> - - i ncs le jamais initcr par des vivacit^s reciproques. - - - - a cedcr dans la difpute. J - - i ne pas le contredire en Public. Qu'elle ne veuille pas trop fortement ce qu'ellc veut, Qu'e!- 296 HI. VERHANDELING OVER Dat zy geene kunftenaarye gebruike om tot haare oogmerken te komen. Dat zy geen lift in 't werfe ftelle ter voldoening eener onbefcheiden 'nieu\vsgierigheid. Dat zy haaren Man nooit blootftelle nog aanzette ., om 'onvoorzigtige of gevaarlvke 'fiappen te doen , en nutte- louse .of overmaatige verteeringen te maaken, Dat zy hem aanmoedige 3 om goede daaden.te verrigtcn. Dat zy de faadgeevingen van haarea Man met een leerzaam oor hoore, * oflei'tend zy , om hem te be- haagen , zuinig in haare verteeringen , voor- Qu'clle n'ufe point d'artifice pour parvenir A fes fins. Qu'elle n'employe point la rufe pour fatisfaire une in- difcrete curiofite. Qu'elle n'cypofe & n'engage jamais foil Epoux ^ des dtmarrb s imprudent es on dangvreujes , &, a des depen- fcs inutilts ou exce/fives. Qu'elle 1'anime i faire de -bonnes actions. Qu'elle foit docile aux confcils de fon Epoux, ^ - * attentive a lui plaire , _ - vconome dans fes dpenfes 3 DE ZEDELYKE O D VOEDING. 297 " voorzigtig in opzigt van het goed , dat zy doet , - zedig in haaren opfchik , in haare manieren, in haar gedrag, yverig om haarq huiffelyke pligten op de befte wyze te vol- brengen , zor^ouUlg om zig zoo zeer te doen bminmn , als eeren van die haar dienen , en vfytig om hun al- lerlei goede dienften te doen. Dat uwe Dogter geflaadiglykbedenke, dat zy zwanger kan worden. Is zy zwanger ? dat zy zig wagte van alles , wat haar, olT het Kind, dat zy draagt , zou kunnen fchaaden. Dat ^ . _ _ priidsnte & 1'^gard du bien qu'elle fait , - - - - modejte dans fa parure , dans fes manie- res , dans fa conduite , - - ztUe ^ remplir fes devoirs domeftiques , de la mcilleure maniere. -. - - foignsufe de fe faire autant cberir que re- fpefter par ceux qui la fervent , & emprejfee k leur rendre toute forte de bons offices. Que votre Fille penfe conftamment qu'elle peut deve- nir enceinte. Efl-elle enceinte ? qu'eile s'abftienne de tout ce qui pourroit lui uuire ; ou a 1'Enfant qu'elie porte. T 5 Qu'elle HI. VERHANDELING OVER' Dat zy cen voedfel gebruike , *t geen haar wel voegt , door deszelfs ge* fchiktheid 9 om alle de deelen van haare Vrugt te verflerken en te omzwagtelen , en dat zy daar van eene behoorlyke hoeveelheid nee- me. Dat zy geene and ere dan lofle klee- I deren draage , die haar niet knel- len. Dat zy beweeging maake. Dat zy zig wapene tegen de verande- ringen der lugt. Dat zy genoeg flaape , zonder nog- thans te veel te flaapen. Dat zy het vallen , het fchrikken, de overmaacige vrolykheid , het hart- zeer Qu'elle life de nourritures propres par leur qualiti a fortifier & k d^velopper routes les parties de fon fruit , & qu' elle en prenne la quantize convena* ble. Qu'elle ne porte que des habillemens laches , qui ne le gSnent point. Qu'elle fafle de Texercice. Qu*elle fe munifle centre les variations de 1'air. Qu'elle dorme affez fans dormir trop. Ou'elle pr6vienne , autant qu'il eft poffible, les chtl- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 99 zeer en de belachelyke luften , zoo veei mooglyk, voorkome., Dat zy , als haar tyd gekomen is , dc befte Vroedmeefters gebruike. Dat zy zig , in haar geval , met gelaa- tenheid en vertrouwen aan de Voor- zienigheid beveele. Hebben uwe Kinders of hunne beurt Kinder* ? Dat zy 'er God voor danken , Dat zy hem hunne Kinders , door den Doop , toewyden 9 Dat zy geen flaat maaken op het lee- ven hunner Kinderen , Dat tes , les frayeurs , les joyes cxceffivcs , le cha- grin , les envies ridicules. Qu'elle fe ferve , lorsque foil terme eft venu , des meilleurs accoucheurs. Qu'elle s'en remette avec resignation & avec con/lance^ i la Providence. VQS Enfans ont-ils des Enfans b leur tour ? Qu'ils en be*niflent Dieu , Qu'ils lui confacrent leurs Enfans par le B2* tme , Qu' ils ne complete pas fur la yie de leurs Enfans , 3 oo III. VERHANDELING OVER Dat zy eene Chriftelyke gelaatenheid oefFenen , als \ Code behaagt him die te ontneemen. Zyn uwe Kinders in 't geval van de Kmders van andemi u mueten opvoe- den ? dat zy ten hunnen opzigte dezelfde gevoelens aanneemen, die zy jegens hunne eigen Kinders zouden kunnen hebben , dat zy him ul het gObd doen , dat van him afhangt , --- en dat zy 'er hunne belooning van God voor ver- wagten , zoo deeze Kinders het zelye niet erkennen. (5. Or.t- Qu'ils fnyent r&figws en Cbrhiens 9 fi Dieu juge i propos de les leur enlever. Vos En fans font-ils dans le cas d'tlever ceux d'aittrui ? qu'ils revfitcnti leur^gardlcs memesfendmens qu* ils pourroient avoir pour leurs propres Enfans ; qu'ils leur faflent'towt le Men qui depend d'.eux j & qu'ils en attendent de Dieu la r^compenfe, jfi ces Enfans ne le reconnoiiTent pas. 6. m ZEDELYKE OPVOEDING. 301 6. Ontflaa u van de Faderlyke Zorg. Hebben uwe Kinders op hunne beurt Kinders 5 dank 'er God voor. Ze* gen ze 9/ hen en hunne Kinders. Befef , dat uwe zorgen , ten aanzien der Opvoeding 9 een einde geno- men hebben , en dat gy over die van uwe Kleinkinderen niet moet waaken , dan voor zoo verre zy het ongeluk mogten hebben van hunnq Ouders te verliezen , of dee^e hunne Opvoeding verwaar- loozeil. Handel zelfs in het.laatfte geval met veel 6. MJ*v- . Renoncez aux Soins de Pert* Vos En fans en ayant k leur tour ; rendez - en \ graces li Dleu. Benijjez. les , eux & leurs En fans.' Comprenez quc vos (bins relativemcnt k 1'Education out pris fin , & que vous ne devez veiller & cells de vos Petits-Fils , qu'autant qu'ils auroient le inalheur de perdre Pere & Mere , ou que ceux- ci negligeroient leur Education. Dans le dernier cas mSme , agiflez avec Isawoup de pru* 3 o2 III. VERHANDELING OVER veel voorzigtigheid 9 en bemoei u niet met de Opvoeding uwerKlein- kinderen , dan by wege van raadgee- ving. Vermaan uwe Kleinkinders tot eerbied, onderdaanigheid , gehoorzaamheid en vertrouwen jegens hunne Ouders. Wederfpreek uwen Kinderen nooit in tegenwoordigheid der hunnen. Geef uwen Kleinkinderen nooit 'cgeen hunne Ouders goedvinden hun te weigeren. Wees op uwe hoede tegen eene al te groote genegenheid voor uwe Klein- kinders , uit vreeze van hen te be- derven, Ver- prudence , &' ne vous m61s de TEducation de vos Petits-Fils que par voye de confeil. Exhortez vos Petits-Fils au refpe& , k la foumiffion , I'obeijfance , & la confance envers leurs Pere & Mere. Ne contredites jainais vos Enfans devant les leurs. N'acoordez jamais a vos Petits-Fils ce que leur Pere & Mere jugent propes de leur refufer. Soyez en garde contre un attachement trop tendre pour vos Petits - Fil* , de crainte que vous ne les ditiez. Rap* DB ZEDELYKE OPVOEDING. 303 Verlaat u , ten aanzien uwer Klein- kinderen, op de tederheid en zorg hunner Ouderen. Begryp, dat uwe Kinders andere denk- beelden over de Opvoeding kinu nen krygen dan gy hebt , en hun- ne Kinders zeer wel opvoeden , fchoon het niet volgens uwe be- ginfels zy. Smaak de voldoening van een geflagt ter Deugd gevormd te hebben, en mat uwen Kmderen de zorg van het zeljde goed aan het volgende geflagt u doen. Wees verzekerd , dat gy de wereld moet vaarwel zeggen , u daar me- de niet meer bemoejen, u daarover met langer ontruften. Dank Rapportez-vous-en , eu Sgard a vos Petits-Fils, $ la tendrefle & aux foins de leur Pere & Mere. Concevez que YDS Enfans pcuvent acquerir fur 1'Edu- cation , des idees que vous n j avez point ; & ele- ven tres bien leurs Enfans , quoique ce lie foit pas loujours fuivant vos principes. Goutez la fatis faction tf 'avoir forme une generation a la vertu & h la piete ; & laifez a vos Enfans le foin d& faire le mcme bien a la generation fuivante. Perfuadez-vouz qu'il faut renoncer au monde , ne s'en plus occuper , ne s'en plus inquieter. Bdnis- 304- IIT - VERHANDELING Dank God voor den byftand , dien hjr u, ten aanzien -can deOpvoeding uwer Kmderen 5 verleend heeft. Volbreng de pligten van den Ouder- dom. Houd u gereed tot de Eeuwigheid* paterno amore ac in utititatem civium & humanitatis. Bmfi"ez Dieu des feceitrs qa'il vous a accord^ eft egard a I' Education de vos ' Enfans. Rempliflez les devoirs de la Vieillefle. prets pour I 9 Eternitt. Ex Paterno Amove ac in utilitattm ci~ vium 6? humanitatis. (IV.) (IV.) VERHAN DELING OVER D E V R A EG: HOE MOET MEN HET VERSTANDT , EN HEX HART VAN EEN KINDT BESTIE- REN, OM HET, TE EENIGER TYDT , EEN CELUKKIG EN NUTTIG MENSCH TE DOEN WORDEN. DOOR D HOLLANDSCHE MAETSCHAP- PT DER WETENSCHAPPEN TE HAERLEM, In den Jare 1763. voorgefteld. DOOR KORNELIS VAN DER PALM, Franfcb - Koft - Scboolbouder te Rotterdam. Denwelken op dit Antwoord , ten bevvyz@ van achting , eene Zilvere Medaille toegeweezen is. IX. Dec!, 4* Perk ^ Bladz. 3 VERHANDELING OVER D E V R. A E G: Hoe moet men het Verftandt en het Hart van een Kindt beftieren , om het te ee- mger tydt , een Gelukkig en Nuttig Menfch te doen warden. DOOR D E HOLLANDSCHE MAETSCFIAPPY DER WETE NSC HAPPEN T E H A E R L E M , In den Jare 1763. voorgeffeld. De Maetfchappy , begerig te weten welke de befte middelen waren ? om Iietmenfchelykegeflacht alles, wat tot uit- en inwendig hell noodzakelyk was, toe te brengen , ^orgde in het jaer 1761. voor het geen tot ligchamelyk heil der Kinderen -noodig was , on- A 2 der- 4 IV. VERHANDELIN 7 G OVER, derzoekende naerde middelen, die tot bewaring en verkryging der gezond- heit dienftig waren ; en in het jaer 1763. hun ziels-geluk beoogende , vraegde zy : Hoe men het Ferftanttt en het Hart moefl beftieren , om Kinders tot gelukkige Menfchen tc waken ? Deze laetile Vraeg is het die wy onderno- men hebben te beantwoorden. Wan- neer wy eerfl onze aendacht over de- zelve deden gaen 9 meenden wy , in een kort vertoog , alleen op te geven , welke wegen de Kinders hadden in te flaen , om gelukkig te worden ; maer dieper in de zaek dringende bevonden wy , dat 'er , om het gewenfchte ein- de te bereiken, ruim zoo veel ten op- zichte van het gedrag der Ouderen of Opzieneren , als van dat der Kindc- ren te zeggen was ; dit deedt ons breeder zyn , dan wy ons voorgeftelt hadden. . II. Op twee zaken zal ik voor- namelyk acht geven. Voor eerfl : Welk een menfch Geluk- en Nuttig- kan genoemt worden. Jen twecden: Hoedanige middelen moctcn aengewent worden , om het Ver- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 5 Verftandt , en het Hart van een Kindt te bereiden , om her zulk een Gelitk- kig , en Nuttig menlch te doen wor- den. Het eerfte zal ik , zoo kort als doen- lyk is , alleen by wyze van inleiding tot dit vertoog , behandelen. Doch in het tweede zal ik opgeven: Voor'eerft 9 wat ik door het Verftandt en het Hart der Kinderen verfta. Ten andere , Hoedanig dezelven te beftieren zyn. In welke beftiering ik zal opgeven 9 drie onderfcheidene tydtkringen , te weten : 1. t)en tydt der Onnozelheit , 2. Den tydt der Kindfchheit , 3; Den tydt der Jongelingfchap. In den eerften tydt zal ik opgeven zulke middelen , welke van alien kun- nen ter uitvoer gebragt worden. Maer in den tweeden zal ik het on- derfcheidt der geboorte in achtnemen. Zoo echter, dat ik in dezen tydtkring, niets anders zal onder hetooghebben,, dan het geen op de verbetering van het Verftandt betrekking heeft. A 3 6 IV. VERHANDELING OVER Eindelyk zal ik , in den dcrden tydtkring, aanwyzen, hoedanighethart van een Kindt moet beltiert worden , en voor het overige voltooijen hot geen, ten opzichte van het Verilandt, in dien tydtkring , nog waer te nemen is. ONDERZOEK WELK MENSCH VOOR GELUKKIG , EN NUTTIG T& HOUDEN ZY. . III. Zoo veel foorten van men- fchen 'er zyn , zoo onderfcheiden fchynen de hegrippen der menfchen , aengaende het Geluk op deze weereld. Sommigen hebben zich ingebeeld, dat het Geluk in de bezitting der rykdom- men, anderen in de genieting der wel- luften , een derden in de onverfchil- ligheid beflond. Volgens deze denk- beelden vormt elk zyne daden , en een gelukkige door inbeelding ^ noemt ee- nen anderen , welk zich op zynebeurt weder waent gelukkig te zyn , de on- gelukkigfte der weereld. Niets dunkt ons nogthans van grooter aengelegen- heit te zyn , dan dat het dolende men- men- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 7 menfchelyke geflacht een recht befef kryge , waer in eigenlyk het ware ge- luk gelegen is. Dat 'er onderfcheid tuffchen het ware , en valfche , of het ingebeelde , en wezenlyke geluk meet gemaekt worden , blykt uit het gezeg- de genoegzaem. . IV. Te recht noemt men ons geluk , 't welk ons volmaekter doet worden dan wy zyn , in tegendeel on- geluk , dat ons minder, of on volmaek- ter maekt. Alles wat onzen ftaet vol- maekter fchynt te maken , en het ech- ter niet doet , ja dikwerf te weeg brengt , dat hy minder worde dan hy ware , is een fchyn , en geen waer ge- luk. Hier toe kan men brengen de vermeerdering aller uitwendige gaven, of middelen , welke , in plaets van ons medegaener 5 en deugdzamer te ma- ken , ons onverdraeglyker , en onge- lukkiger menfchen doen worden. Doch wanneer deze uitwendige gaven , met inwendige verbetering van het hart ge- paert gaen , zullen zy nict weinig tot volmaking van het geluk toebrengen , om dat men door dezelve beter in ftaet zal worden geftelc , om niet A 4 flechts 8 IV. VERHANDELING OVER flechts ons zelven , maer ook anderen tot heil te zyn. . V. Een Wezen , wiens vermo- gens en begeerten gelyk zyn , is vol- komen gelukkig ; vooronderftelt dat zulk een wezen volkomen volmaekt zy , niet alleen om alles wat het be- geert ter uitvoer te brengen , maer ook onbekwaem zy om iets te bege- ren , dan het geen met deszelfs hoog- fte.geluk beftaenbaer zy. Terwyl 'er in de weereld zulk een volmaekt wezen niet gevonden wordt, zoo is 'er in de weereld geen wezen , dat volkomen gelukkig kan genoemt worden , ja al het geluk dat de Schepfelen genieten , nioet afgeleid worden van dien vol- maekten ftaet , welken wy zoo even befchreven hebben. Godt bezit alleen zulk eenen ftaet van geluk, naerdien Hy niets begeren kan , dat ftrydig te- gen zynen volmaekten ftaet zy , en volkomen magtig is 9 het begeerde ter uitvoer te brengen. Voor zoo yerre wy met dat Opperwezen gelyk ftaen , naer die mate zyn wy gelukkig. Ues moeten wy opgeven : j. Welk DE ZEDELYKE OPVOEDING. 9 1. Welk een flaet dien van het Op- perwezen het meefl gelyk, en 2. Waer in dezelve gelegen zy. . VI. Onder alle de Schepfelen , vindt men 'er geen gelukkiger dan die, welke eene beflendige en gegronde vergenoegzaemheit bezitten. Ook is die flaet het meefle gelyk den gee- nen , welken wy in het Opperwezen bemerkt hebben. Immers hy , die dus vergenoegt leeft , kent geene reik- halzende begeerten ter verkryging' van lets , dat hy niet bezit ; ook zyn zy- ne verlangens (voor zoo lang hy waer- lyk vergenoegzaem is ) niet verder dan zyne vermogens uitgeftrekt ; des bezit hy den beften ftaet , dien hy op de Weereld verkrygen kan. Doch niemant kan zulken flaet be- zitten , ten zy hy zynen plicht be- tracht , dat is , doet het geen hem van Godt , ter bevordering' van zyn ge- luk 5 voorgefchreven wordt. . VIII. Mogelyk zal men my te- genwerpen , dat verfcheidene men- fchen ? welke , zonder de rechte ken- nis te hebben van het geen him als A 5 plich- io IV. VERHANDELING OVER plichten van Godt voorgefchreven wordt , vergenoegt leven ; ja , dat ineer is 9 dat 'er ongebondene licht- miflen zyn , die zonder komrner , in de uiterfte vrolykheit vergenoegt fchy- nen. Maer zulken mengen de achte- loosheit en vergenoegzaemheit onder een , en maken dus tuffchen deugdt en ondeugdt geen onderfcheid. Al- les naeuwkeurig overwogen zynde , zullen wy beinerken , dat 'er geene ware vergenoegzaemheit is , ten zy dezelve de betrachting van onzen plicht ten grondflag hebbe : en wie zynen plicht doet, noemt men Deugdzaera, ? er volgt derhalven , dat men , cm Gelukkig te zyn , Deugdzaem zyn moet. . VIII. Ook wordt 'er , ter be- trachting' van dezen plicht,, eenerech- te kennis van het geene ons voor- gefchreven wordt, vereifcht ; om dat men dikwerf befpeurt heeft, dat men- fchen ofte veel, of te weinig ter naer- volging noodig oordeelden , men moet dan, orn niet ginds en herwaerds ge- llingert te worden ? zynen plicht ver- ftandig betrachten. S- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 11 . IX. De plicht , dien wy be- tracbten moeten , raekt niet ilechts ons , maer ook alle onze tydgenoo- ten ; ja ftrekt zich tot alle menfchen uit , welken wy alle mogelyke hulp , ter volmaking van hunnen itaet, moe- ten toebrengen ; makende de wedeiv kaetfing van bun geluk een deel van bet onze uit , in dier voege , dat de gelukkjgfte der menfchen , de nuttig- fte tevens is. Wy befchryven een Ge. lukkig en Nutttig menfch te zyn : EEN MENSCH 5 DIE MET EEN DEUGD- ZAEM HART VERSTANDIG BETRACHT , ALLES WAT TER VOLMAKING VAN ZYNEN STAET ? EN DIE VAN ZY- NEN MEDEMENSCH NOODIG ZY. . X. Gezien hebbende , dat een menfch om gelukkig te wezen , Deug'd* zaem en Verfiandlg moet zyn , vinden wy twee tegenovergeftelde voorwer- pen ter beftiering , te weten , bet Jfer- ftandt en bet Han. Het Verftandc , is een vermogen van onzen Geeft , waer door wy in ftaet zyn de moog- lykheit der zaken te begrypen. Doch door is IV. VERIIANDELING OVER door het Hart verftaen wy hier , het ganfche beftaen van den menfch , het welk ons uitwendig : vertodnt wordt , door zyne daden : Moetende dus ten opzichte van het Vcrftandt de befte middelen opgeven, om dit edele ver- mogen onz'er ziele bekwaem te ma- ken om van zaken te redenkavelen , dezelve zich eigen te maken , en tot hare volkomenheit te brengen. En aen den anderen kant, het inwendi'g beftaen der Kinderen , met zulke za- den van Deugd en Godvrucht bezae- jen , dat hunne uitwendige daden zoo mogen gericht zyn , dat zy daer door gelukkig voor. zich zelven , en nuttig voor hunne medcmenfchen mogen leven/ . XL Of fchoon wy , hier ter plaetfe, den tydt der beftiering'in drie onderfcheidene perken verdeelen 9 is het ons nogthans niet vvel mogelyk juift te bepalen wanneer ieder tydtperk begint, of eindigt, om dat de vermo- gens der Kinderen vereiflchen , -dat fommigen eerder als Jongelingen , dan anderen moeten behandelt worden. De eerfte tydt noem ik dien der On- no- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 13 noozelheit , om dat de jonge Kinders dan met recht' als onnoozele wichten , geheel af hankelyk van het voorzich- tige heftier hunner Ouderen , kunnen aengemerkt worden. Dit Tydtperk begint van de geboorte af , en eindigt met alien niet op den zelven tydt, om dat niet alle Kinders even groote zi.els- vermogens hebben , maer dezen , vry vroeger dan geenen , ter belchaving' vatbaer zyn. Om deze oorzaek rek ik dit, Tydtperk tot de zeven jaren uit. Doch dewyl fommigen met hun vierde of vyfde jaer, reeds blyken van opmerkzame fchr^nderheit vertoonen , kunnen deze den tydt der kindsheit , naer mate van.de vatbaerheit hunnes verftands , vroeger beginnen. De tydt der kindsheit neemt dus op 9 t laetfte zynen aenvang met de zeven jaren ; waer na de Jeugdelingen , tot omtrent hun vyftiende jaer, als Kinderen moe- tcn behandelt worden. Eindelyk duurt de Jongelingfchap tot dien tydt , dat de jeugd bekvvaem is , om met een ge- wenfcht wederpaer , door het heilryke huvvelyk , de vrucht eener goede op^ voedinge te fmaken. . XIL I 4 IV. VERHANDELING OVER . XII. Een der voornaemfte be- kwaemheden , die een opvoeder moet bezitten , is , dat hy gelyk zy den ar- beidzamen Bouwman , die zynen ak- ker op den bekwamen tydt , met de befte vruchten bezaeit. De tydt der eerfte jeugdt of onnoozelheit kan ver- geleken worden by den gryzen Win- ter, wanneer de voorzichtige Bouw- man zynen akker der hemelfche Voor- zienigheit overlaet, dien nogthans met een waekzaem oog' befchog,wende : De kindsheit by de bloeiende Lente, wanneer hy , van den vroegen mor- gen 9 tot den laten avondt , de uit- bottende veldgewaflen , met eene on- vermoeide zorg' bearbeidt, alle onkrui- den uitrukt , en zynen akker , in we- derwil van duizende tegenheden , ee- nen weligen bloei tracht by te zetten. Eindelyk de Jongelingfchap by den ge- wenfchten oogft 9 wanneer de Land- man geene uren laet ontglippen , op dat geen ontydige regen zyne ver- wachting om verre fla , en zyne hoop vruchteloos doe worden , terwyl hy de uiterfte zorg aenwend , om zyne met moeite gezaeide , en met zorg' bearbeide granen in zyne fchuren te ver- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 15 verzamelen , en de lang verwachte vrucht zyner moeite te plukken. . XIII. Niets is derhalven nutti- ger , dan dat een opvoeder weet uit te kiezen de uren en den tydt , in welke de Kinders het meeft vatbaer voor zyn onderwys zyn ; dat hy hun- ne vermogens weet te beproeven , en methun naer hunne jaren enbekwaem- heden te handelen. Want Kinders van zaken , die him verftandt te boven ftygen , te onderwyzen , is even- eens, als met iemant, die op het punt van verdrinken is , over zyn gevaer , zonder hem hulp toetebrengen , te redenwiflelen ; of aen den anderen kant 9 den beften tydt te verzuimen , en de kwade gemoedgeftalten , die zich ontdekken , niet te keer gaen , is hun ten uiterfte nadeelig zyn. Het verzuim dezer twee dingen kan licht te weeg brengen , dat de Kinders , de driften aengewaflen zynde, flaven der- zelven , of , door een al te veel en ontydig onderwys , in plaets van ryp en verftandig , rot en zot worden. Immers der Kinderen verftandt moet Jiengemerkt worden als zulk een ver- mo- i6 IV. VERHANDELING OVEH mogen , dat , door tydt en vlyt , in flaet kan geftelt wprden, om te vol- doen aen het einde , waer toe het hun van den wyzen Schepper gegeven is. Het verflandt nu wordt vermeer- dert en verbetert , wanneer men van lage tot hoogere dingen opklinit , dat is , wanneer men zich geringc en wei- nige, daerna meerder en grooter denk- beelden voorftelt, dezelven befchouwt, en met malkander vergelykt , en ein- delyk , door gedurige oeffening , eene vlugheit , om recht van zaken te den- ken 9 en te oordeelen, verkrygt. Wie derhalven het verftandt van een Kindt wil vermeerderen ? verbeteren 5 en op den rechten weg brengen , moet met eenvoudige dingen beginnen 5 en nirn- mer van het Kindt begeren , dat het voordeel zal trekken uit leflen , wel- ker inhoudt boven het bereik van des- zelfs verftandt zyn ; maer zyne een- voudige dingen zodanig voorflellen , dat het Kindt daer door ongevoelig tot opmerkzaemheit gebragt worde , om dus het verftandt allengskens tot mute oeffening te doen geraken. . XIV, DE ZEDELYKE OPVOEDING. i? . XIV. Om dat ik my in alles niet breedvoerig durf inlaten , reken ik hier alreeds genoeg gezegt te heb- ben , zoo van het werk des Opzie- ners , als van de bekwaemheden , die in hem vereifcht worden ; en ga des over tot het heftier zelf. Het is ze- ker , dat 'er iirde eerfte jeugdt weinig zoude zyn gade te flacn , ten ware het in dezen tydt was , dat de gefteldhe- heden des gemoeds geboren worden. Eene drift, in de eerfte Jeugdt gekoe- ftert , wordt tot moedwilligheit in de Kindsheit , en zal in de Jongeling- fchap byna onuitrukkelj-kwezen. Ook zal eene verftandige opmerkzaemheit , op dien tydt aengewent , het ware middel zyn, om vroeg de deugd in de harten der Kinderen te zaeien ; de- wy 1 zy in de eerfte Jeugdt het zachte wafch, maer in de Kindsheit , en vcel meer in de Jongelingfchap , den har- den fteenen , die door eene fterke handt raoeten gebeitelt worden , ge- ]yk zyn. Des zal ik , in dit Tydt- perk > my. bezig houden 9 eensdeels met het onderzoek , waer uit de kwa- de gemoedscrerteldheit geboren worclt , B an- IS IV. VERHANDELING OVER andersdeels, met middelen, om die te- ,gen te gaen, op te geven. . XV. Het is buiten tegenfpraek , dat 'er een wezenlyk onderfcheidt , zoo in de vermogens als in de geaertheit der Kinderen , te vinden Zy ; waer in Godt niet minder zyne wysheit ont- dekt heeft , als daer in , dat alle men- fchen niet evenveel middelen tot het uitwendige beftaen hebben. Dit onder- fcheidt is nogthans zoo groot niet , als men zich meenigwerf verbeeldt , en 'er is geene geaertheit zoo erg, of 'er is hoop , om door ccne goede be- ftiering , dezelve te recht te brengen. Ook kan men , in de eerfte Jeugdt , over de vermogens , niet dan met wei- nig grondt van zekerheit oordeelen , om dat het verftandt der Kinderen ons fomtyds veel fchynt te beloven , waer in wy ons nogchans naderhandc zien te leur geftelt. Alles wat ons de onder- vinding leert , is , dat fommige Kin- ders van eenen doffen , anderen van cenen vluggen of voortdryvenden aert zyn : wezende de eerften gemeenlyk zacht , goedaertig , zich weinig der zaken aentrekkende ; doch de laetften op- DE ZEDELYKE OPVOEDING. j oploopend , fomwyl kwaedaertig , las* tig , dikwils heerfchzuchtig , en zeer moeielyk om opgevoed te worden. Uit welken aert , in het opgroeien , de heerfchende neigingen voortkomen, waer van wy zullen fpreken , als wy de beftiering van den geeft meer by* zonder behandelen. ; XVI. Naerdien de gezondheit van het ligchaem tot die van den geeft niet weinig toebrengt , zoude ik mid- delen , ter bewaring' derzelve moeten opgeven ; als mecle , welke Voedflers men voor zyne Kinderen moet ver- kiezen , in geval de Moeders dezen poft zelf niet bekleeden ; ten ware deze dingen in het jaer 1761. genoeg- zaem behandelt waren; alleenlyk roer ik dit aen , voor zoo ver de gezond- heit des ligchaems de oorzaek van de zachtmoedigheit en goedaertigheit , en de ongefteldheit de grondt van de op- loopendheit en kwaedaertigheit der Kinderen kan zyn. Want bevindt men dat lieden van een ongezond geftel 9 voor het meeft onvcrdraeglyk 9 in ee- ne geftadige ongefteldheic des gemoeds, benydende de gezondheit vananderen, 2 le- co IV. VERHANDELING OVER leven ; hoe veel te meer moeten Kin- ders laftig en gemelyk zyn, daerzy, niet wetende wat hen kwelt , de re- den van hun ongemak in de bun voor- komcnde perfonen of zaken zoeken. Hierom moet her dwingen dezer wich- ten niet altoos als eene boosaertigheit aengemerkt worden ; naerdien blykt, dat zy zich , door bet bekomen der voorgeftelde dingen , eenige verligting voor hunnc inwendige kwacl voorftel- len. Naer mate nu deze dingen vol- doen aen de verwacbting der Kinde- ren, maken zy indrukfels op hun ont- fteld gemoedt. Hier uit ontftaet bet , dat zy , zoo ras de inwendige fniert het vermaek , dat ze in de ernftig be- geerde zaken ftelden , te boven ftei- gert , zich van de voonverpen hunner reikhalzing ontdoen , en ze aenzien met eene veracbting' , die gelyk is aen hct vermaek , 't welk zy eertyds daer in gefchept hebben. Om nu te vcr- hindcren dat de kwael des ligchaems niet tot den geeft overfla , is veel ge- dult en bekwaemheit noociig : Want het is met de gemoederen dier Kinde- ren ? wanneer zy al tot eene volkomene gezondheit gekomen zyn , gelvk met de DP. ZEDELYKIv OPVOEDING. 21 de barcn der zee , die uit de diepte tot den hemel ; en weder van de wol- ken tot den afgrondt geworpen wor- den , wanneer 'er 5 na eenen bevigcn florm , eene doodftilte volgt. Waer uit genocgzaem volgt , dat de onge- zondbeit des ligchaems , niet anders de reden van de ongefteldheit der Kin- deren-is, dan voor zoo verre hun hier door gelegenheit gegeven wordt , tot heerfchappy, afgunft, boosaertigheit, en alles waer door der -Kinderen aert bedorven wordt. . XVIL Ik g^loof niet dat 'er ie- mant zal gevonden worden , of hy'er- kent , dat 'cr Kinders geboren- zyn met eetien deugdzamen aert , waer in , met weinig moeite ? alles , wat tot eenegoe- de opvoeding noodig zy , kan gebragt worden, welke door de verkeerde lief- de hunner Ouderen van eenen tegen- geftelden inborft. worden, Nogthans zyn 'er weinige Ouders, of zy vleien zich hunne wyze van opvoeding de befte te zyn ; en , wel verre van te denken , dat zy hunne Kinders zou- den bederven , gelooft elk dat dc aert van het Kindt mede brengt , dat het B 3 zoo, 28 IV. VERHANDELING OVER zoo , en niet anders geregeert worde. Des moet ik meer byzonder aenwy- zen eenige dingen , waar door de aert der Kinderen bedorven wordt. . XVIII. Het is buiten tegenfpraek dat de plichten van Vader en Moeder wederzyds zyn , dat is , dat elk der Ouderen in zynen pofl , alles , wat tot heil en nut der Kinderen kan ftrek- ken, moet aenwenden. Daerorafchynt bet de wil der wyze Voorzienigheit te zyn , de Moeders met de zorg voor bet ligchaem , doch de Vaders met die van den geeft te belarten : Zoo ech- ter, dat elk van bun voor alles zoude moeten zorgen , zoo een van beide tot zynen poft onbekwaem was. Men heeft dan niet te denken, dat de Moe- der , voor den Vader , behoeve ge- ftelt te wordcn , in 1 bet opvoeden der Kinderen , om dat baer de voornaem- fle zorg in den eerften levenstydt toe- vertrouwt zy. Eene verftandige Moe- der flaet haer teeder wichtdagennacht gade ; zy verzorgt bet van alle behoef- tens; zy koeftert bet, en droogt zyne wcenende oogjes , door hare onver- moeide zorg , af ,: terwyl de opletten- de DE ZEDELYKE OPVOEDING. 23 de Vader , in alles met haer t'famen- ipannende 9 het uitbottende verflandt afwacht ; op dat hy , op zyne beyrt , zich van den plicht , hem opgelegt 5 moge kwyten. Driewerf gelukkig zul- ke Kinders , wier Ouders , handt aen handt vereenigt, niets anders dan der- zelver welzyn behartigen ; maer te be- klagen is 't , wanneer een voorzichtig Vader , door de verkeerde liefde der Moeder gedwarsboomt, ofdeachting der beminnenswaerdige Moeder, door eene dwaze heerfchappy des Vaders benevelt wordt. Waer uit onwraek- baer volgt 9 dat der Kinderen aert 9 door de oneenigheit der Ouderen 3 be- dorven wordt. . XIX. Gelyk fomtyds een al te laf gedrag de oorzaek kan zyn , dat de Kinders tot alle kwaeclt 'opgroeien-, zoo kan ook.door eene al te ftrenge behandeling , eene geheele verbafte- ring van derzelver aert worden te weeg gebragt : want door eene ftrengheit , die kwalyk geoeffent wordt , worden de Kinders flaefachtig ; en het ftaet te vreezen, dat zy 9 gelyk de Indifche Slaven > met anders , dan door wree- ? de *4 IV. VERHANDELING OVER de behandelingen , tot het betrachten van hunnen plicht zullen kunnen ge- bragt worden. Insgelyks zal ook de wreedhcit der Ouderen , omtrent die geenen, welke hun onderworpen zyn, voor de Kinderen nadeelig wezen : want hoe kan een Vacler verwachten , dat zyn Zoon menfchlievend enzacht- moedig zy , indien hy hem , met het tegengeftelde voorbeeldt , onophou- delyk voorgaet ? Het welk te meer blykt, om dat een Kindt altoos meent recht te hebben tot het naervolgen van die dingen , welke zyne voorgangers in zyne tegenwoordigheit doen. . XX. Insgelyks is eene ongefta- dige regering voor den aert der Kinde- ren zeer verderfFelyk : Want, naerdien het door middel cener goede beftie- ringe is , dat Kinders tot deugdzame en verftandige Mannen worden , zoo moet de beftiering , wil ze het ge- wenfchte oogmerk bereiken , nimmer zieh zelven tegen zyn : doch de ban- delingen van ongeftadige menfchen zyn onderling gedurig tegens malkan- deren ftrydig ; en nimmer zal een Kindt de rechte liefde voor zulk ee- nen DE ZEDELYKE OPVOEDING. 25 nen Opvoeder hebben , dewyl die , door zyne onbeftendigheit , verachte- lyk in de oogen van bet Kindt wordt. Hier hebt ge^ 6 welmeenende Moe- ders ! de oorzaek , waerom uwe Kin- ders , in wederwil uvver lief koozingen , en geftadige vriendfchap, zelden eene behoorlyke achting voor u , of voor uwe bevelen hebben. In welk een wyd veld zoude ik verdoleHi 9 wilde ik betoogen , hoe ongeftadige Ou- ders , al zeer vroeg , in het oog der Kinderen, aengezien worden voorzul- ken, die weinig achting waerdig zyn ! . XXI. Nog eene andere porzaek vindt ik hier in , dat Ouders , vooral in de eerfte jeugdt der Kinderen , het beftier van den hals fchuiyen , en hun- ne Dienftboden daer mede belaften ; ten minfte fchynen zoo veele Kinder- kamers getuigenis te geven , dat Ou- ders het geraes hunner Zorgelingen , liever van verre, clan digte by hooren. Is het zeker dat iemant , die nog met in ftaet is zyn eigen gedrag te rich- ten , zich vormt naer zulke perfonen , in welker tegenwoordigheit hy ver- keert ; wie twyfFelt , of de geftelte- jB 5 26 IV. VERHANDELING OVER nis dier Jeugdelingen zal naer die der Dienftboden gefchikt zyn ? Dus zal men , in places van eenen , vele SlaVen krygen. Zou die de reden niet zyn , Ouders ! dat gy dikwerf van uwe Kin- deren fpreekvvyzen hoort , waer van gy , ten onrecht , de oorzaek buiten uwe daken zoekt ? Hierom leerde Keizer AUGUSTUS zelfs zyne Kleen- zoonen ; en CATO deed zynen Zoon geen oogenblik van zich gaen , en wach- te zich zorgvuldig van alles , war het kinderlyke oor konde kwetfen. . XXII. Eindelyk , een der voor- naemfle en algemeenfte redenen is , dat men niet voorzichtig in al zyn doen met de Kinderen is , en in tegendeel gelooft , dat de eerfte opvoeding van weinig belang , en alien even na zy. Om deze onvoorzichtigheit te leeren vermyden 5 behoort dat wy onderzoe- ken, waer in dezelve gelegen is. Men mag , en moet zekerlyk alles aenwen- den , om zyne Kinderen het leven ver- makelyk te maken ; doch alles 9 waer mede wy denken onze Kinders te ver~ luftigen , is daer toe niet bekwaem , vooral niet die dingen , wier verma- ken , DE ZEDELYKE OPVOEDING. 27 ken , in het vervolg , nadeelig worden : en men kan de Ouders , die hunnen Kinderen fchadelyke vermaken aen- doen , vergelyken by zulke dwazen , die anderen van het padt der deugcT aftrekken , onder voorwenfel van hun vermakelyke uitfpanningen te verfchaf- fen. Derhalven moet in alles , wat men doen moge om de Kinders te ver- luftigen , het nutte en aengename ge- paert gaen ; een grondregel die betrek* king heeft niet flechts op dezen , maer op allc^ de Tydkringen , die wy ons in die werk hebben voorgeftelt ; en op alle zaken, die in de opvoeding mogen voorkomen, zelfs de geringfte niet uit- gezondert. Een hewys van zulke on- voorzichtigheit is , dat men den Kin- deren zaken , die men niet in ftaet is hun te geven , onder het oog brengt. By voorbeeldt, eene Moeder zal, om haer Kindt te flillen, het zelvevooree- nen Spiegel , of eene kas met Porce- lein zetten , daer zy het Kindt noch zyn Beeldt , noch het Porfelein met zyne handtjes durft laten grypen. Ten tweeden , dat men Kinderen iets om te fpelen geeft , en het naderhandt , of om dat men vreeft dat zy het beder- ven n8 IV. VERMANDELTNG OVER ven zullen , of uit eigenzinnigheit we- der onmeemt. Ten derden , met het eene Kindt lets te geven , en het ande- ren niet.. Ten vierden , dat men him iets belooft , en zyn beloften niet naer- komt : of by tegenftelling , dat men dreigt , en het gedreigde niet ter uit- voer brengt. Meer andere dingen zou- de ik kunnen opgeven , welke alleen uit onvoorzichtigheit in het opvoeden fpruiten , doch , naerdien die , in de voorige opgenoemde dingen min of meer opgewonden zyn , zal ik kortelyk aentoonen ,-hoe., door dezelven , der Kinderen aert bedorven wordt. . XXIII. Zoo . wy den flaet der Kinderen overwegen 9 zullen wy ge- waer worden , dat hunne ziel fcbielyk door de yoorwerpen aengedaen wordt. Nademael nu de waerde der dingen ligt in den prys, die van menfchen daer op gezet is , en zy deze waerde onkun- dig zyn ; zoo blykt , dat zy tot alle dingen een gelyk recht fchyn en te heb- ben , en geene reden weten , waerom z fbmmige dingen ongeftoortbezitten, anderen him geweigert worden. Des- wegens kan hun niet kwalyk genomen wor- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 29 worden , wanneer zy, iets ziende, het zelve begeren. En het is niet anders dan een natuurlyk gevolg hunner drif- ten , w.anneer zy kwaedaertig worden , als hun iets , dat ze begeren , gewei- gert , in tegendeel wat anders , dat ze minder begeerden , gegeven wordt. Hoe fchadelyk en ,de driften voedende het is , dat Kinders zich inbeelden dat men eigenzinnig met hun handelt , zal ieder moeten totftaen. Dus blykt , wanneer men hun gedurig zaken, wel- ke zy niet mogen bezitten , onder het oog brengt , dat hunne driften gaende raken , en zy in het .uiterfte gevaer zyn van kwaedaertige fcheplelen te worden. Ik zou hier kunnen opgeven verfchei- dene voorbeelden van Kinderen van d6i en twee jaren , die zich , op het wei- geren van dingen , zoodanig in driften toegaven , dat ze den beroerden gelyk fchenen : doch wat behoef ik ecne zaek uit te halen , daer de dagelykfche on- dervin|3ing myne medegetuigfter van is. Heeft ait in de enkele weigering plaets , hoe vcel tc nicer zal het ftandt grypen , wanneer men een Kindt iets geeft , en het naderhandt het gegevene wederont- neemt ? Uit het gezegde blykt ook ge- noeg- So IV. VERHANDELING OVER noegzaem 5 dat cen Kindt zich altoos met zyne makkeren gelyk ftelt, en hoe onverdraeglyk het zyn moet 5 dat het anderen hooger dan zich zelven ziet fchatten. Des niet te min verwaerloo- zen vele Ouders deze gelyke uitdee- ling , niet opmerkende dat het de oor- zaek veler twiftingen onder hunne Kin- ders is. . XXIV. Om dat ik voornemens ben , in den derden Tydtkring , den tydt vvanneer , de wyze hoe , en op welke misdaden de tucht dient te vol- gen, en op welke niet, af te handelen; zal ik hier alleen van dezelve fpreken voor zoo ver , als door de dreigem en- ten, welke, op de gepleegde misdaedt, niet ter uitvoer gebragt worden , als ook met iets te beloven , en zyne beloften niet te houden , der Kinderen aert be- dorven wordt. Het einde , dat men zich in het beloven of bedreigen voor- ftelt , is het goede te beloonen , en het kwade te ftraffen : Want wy willen hier geerne onderftellen , dat nimmer vcrftandige Ouders hun Kindt iets zul- len beloven , ten zy het zich het be- loofde waerdig make ; noch nimmer drei- DE ZEDELYKfi CPVOEDING. 31 dreigen , ten zy de zaek , waer op zy dreigen, de ftraf, waer mede gedreigt wordt , verdiende. Indien men derhal- ven lets belooft , of dreigt , en het zel- ve met volbrengt , zoo beloont men het goede, noch men ftraft het kwaedt niet ; maer men maekt van zyne Kin- deren ongevoelige , of kwaedaertige fchepfels y dat is , men bederft derzel- ver aerc geheelenal. Ten opzichte van de beloften heeft men niet veel reden van klagen , want de goedaertige Moe- ders , en flerkmanende Kinders zorgen meeft , dat die ter uitvoer gebragt wor- de : ( maer te verwonderen is 't , dat men dikwerf zoo ver in de toegeven- heit gaet ? van den Kinderen het beloof- de te geven , fchoon zy niet gedaen hebben het geen , waer aen de belofte gchecht was.) Doch het ander, na- melyk , het gcdreigde , niet na te ko- men , van grooter aeilgelegenheit zyn- de , om dat tegen het zelve gedurig ge- zondigt wordt , zal ik het een weinig nader onderzoeken. . XXV. Wanneer men de Kinders gedurig dreigt , en het gedreigde niet ter uitvoer brengt , moeten zy by zich zel- 3*. IV. VERIIANDELING OVER zelven denken ; dat het kwaedt zulk eene flraf , als 'er op gedreigt is , niet verdiende 9 of dat zy zoo waerdig in onze oogen zyn , dat men hun liever het kwaedt wil kwytfchelden dan zyn woordt houden. Want fchoon men mag denken, datde Kinders niet zooonder- fcheiden over de zaken kunnen rede- neren, zoo geeft hun uitwendig gedrag blyken genoegyjdac het zakelyke van zulk eene redenering inwendig by hen te vinden is. Dus raoet men in hun oog voor onredelyken of zulken , ,die weinig achting waerdig zyn , gehou- den worden , derhalven zullen zy zich, in het vervolg , niet ontzien , in we- derwil onzer ftraf heit , alles wat hun geluft te doen ; ja zy zullen met onze dreigementen fpotten , zy Regeerders , en wy. Slaven worden. Te vergeefs denkt men hier door hunne agting te winnen , geloovende dat zy het als een teeken onzer toegevenheit zullen op vat- ten , en dat hunne achting vpor ons en hunne waekzaetuheit in het betrach ten van het geen hun geboden wordt , daer door zal aengroeien , onderftel- lende , dat het eene deugdt is , der Godheit eigen , den fchuldigen te ver- ge- BE ZEDELYKE OPVOEDING. 33 geven. Meenig een zal dit zelf als ee- ne drangreden , waerotn men van het gedreigde afziet , den Kinderen voor- houden ; doeh duizende onverbiedely- ke boosaertige Kinders getuigen genoeg- zaem, dat men zich bedriegt met aldus van hun te denken. Wat wordc. 'er niet meenige traen over de. Kinders ge- ilort , om dat men zich van den begin- ne af niet gewent heeft , niets te zeg- gen , of het gezegde te doen 1 Voor het overige is ? er niets verkeerder dan de liefde der Kinderen te willen verkry- gen , met gevaer van onze achtinge by hen te verliezen. . XXVI. Niet dat ik denk , dat men een Kindt niet nu of dan eene ver- diende ftraf zoude kunnen vergeven ! geenszins : In tegendeel kan zulks dik- wils gefchieden ; maer dan moet men ook volkomen overtuigt zyn , dat het Kindt een oprecht berouw over zyne irrisdaedt heeft , en dat onze vergeving by het zelve , zoo.niet nicer, ten min- fte zoo veel nut , als de ftraf zal uit~ werken. Doch dit kan geen plaets grypen, wanneer een Kindt, onze drei- gementen klein achtende , durft beftaen IX. Deel, $.Verh. C 'tgcen 34 IV. VERITANDELING OVER 'tgeen ftiptelyk verboden is; naerdien dit ecne openbare en moedwillige ver- fmacling van de bevclen zyner Oude- ren zyn zoude. Hierom. dicnt men , in zulk een geval , zoo dipt in alles zyn woordt te bouden , dat men , tot in de geringfte zaek'zelf, nimmer daer van af ziet. Bit zal de Kinders voor verfcheidene ongevallen bevryden. Zy zullen , wanneer gy iets gebiedt , zoo ligt niet tegenfpreken , en u door ha- re weigering toornig maken ; wetende dat gy onveranderlyk in uwe belluiten zyt. Nimmer zullen zy .uwe lafheit ten fteun hunner kwaedaertigheit ne- men. Vaerdiger om uwe bevelen te doen , zullen zy , vooronderftelt dat gy nuttige geboden geeft , in deugdt en verftandt , meer dan anderen , toe- ncmen. In tegcndecl , beveelt ge on- ophcudclyk , en kreunt gy u aen de ivaerkoming van uw bevel niet , 'tkan nooit miflen , of gymaekt ongehoor- zamc en hoofdige Kiriders; nietflechts omtrent U , maer ook omtrent alle inenilhen , en gy zult veroorzaken , dat zy uwen Perfoon geen meerder achting , dan uwe woorden , zullen toedragen. Al wie derhalven zyne Kin- ders, DE ZEDELYKE OPVOEDING. 35 ders, in deze weereldt, gelukkige men- fchen wenfcht te zien, moetnietsmeer behartigen , dan dat zyn woord eene onveranderlyke wet zy. Dus heb ik eenige dingen opgegeven , waer door de aert der Kinderen bedorven wordt. Ik zou hier nog verfcheidene anderen kunnen byvoegen , als daer zyn het uitkiezen van Speelmakkeren. 9 het in- volgen der driften , het kaftyden of beloonen, enz. Doch , naerdien de- ze dingen , of alreede ten deele zyn behandelt , of in het vervolg , als ik van de tucht zal fpreken , volkomener zullen behandelt worden ; zal ik tot het andere ftuk overgaen , en aenwy- zen , hoe de gemoederen der Kinde- ren te beftieren zyn , om hun zulken aert te doen verkrygen , als in ecu Kindt van goede hoop ge'eifcht wordt, . XXVII. Gelyk het Onkruidt , met het uitfpruiten der welige Veldge- waflen , gezien wordt , zoo worden ook , met het uitbotten cles verftancls , de kwade driften , te gelyk met het opkomende verftandt , befpeurt : en niet zonder reden; dewyl men de drif- ten uit de vereeniging van ziel en lig- C 2 chaem 3 <5 IV. VERHANDELING om chaem zegt te volgen. Driften zyh niet anders , dan eene aenmerkelyke trap van begeerte of afkeer , die men voor eene zich voorgeftelde zaek heeft. Haer oorfprong is af te leiden uit de wyze , ap welke wy ons de zaken , waer omtrent zy gaen , voorftellen. Op ziel en ligchaem beide maken zy , naer reden hunner hoegrootheit , aen- doeningen. Wanneer derhalven eene drift tot de eene of andere zaek gaet, in zulk eene reden als de waerde van de zaek is , ftaet de drift aen het voor- werp gelyk ; en zulk eene drift is niet allcen niet kwaed , maer zelfs goed en noodzakelyk. Zoo. is , by voorbeeldt , de Eigenliefde , welke beftaet in eene begeerte om ons welzyn, op eene wet- tige wyze, in alles te behartigen, eene noodzakelyke deugdt , zoo lang de- zelve binnen de palen van billyk- en wettelykheit blyft : want zy zal ons leeren ons hell, met dat van onze me* demenfchen , voor zoo verre het zel- ve aen het onze verknocht is, be- hartigen; ja dat meer is de weereldt in dien t'famenhang befchouwen, als zy met de daer in zynde voorwerpen is , en dus de oorzaek van ons geluk zyn. Doch DE ZEDELYKE OPVOEDIita. 37 Doch gaet zy deze bepaelde perken te buiten , dan wordt uic haer de nydt, gierighcit, kwaedfprekendheit, ja alle ondeugdcn geboren. Het blykt dan genoegzaem , dat het kwaedt der drif- tcn moet gezocht worden in de onge- lykheit , die 'er is in de driften , en derzelver onderwerpen , en dat Code niet anders dan ons Shell beoogt, wan-, neer hy elk menfch met driften doet geboren worden. Dewyl het nu de driften zyn, die ons geluk of ongeluk kunnen te weeg brengen ? en zy. met ons geboren worden , zoo nioeten de driften het eerfte zyn , waer op een Beftiercr., in het opvoeden der Kin- deren , te letten heeft. Nu heb ik aengetoont hoedanig de driften moe- ten gericht wezen , wanneer zy goed zyn 9 en den menfch totheil ftrckken; derhalven is gelegt de grondflag, waer op het ganfche beftier der Kinderen moet ruften 3 en die de eerfte zorg van eenen goeden Opvoeder behoorc te zyn ; op dat hy het hart der Kin- deren zoodanig beftiere , dat hunne driften .niet verder gaen dan met de billykheic en het nut overeeiikomt. Van welk ftuk ik nader gewag zal ma- C 3 ken 9 3 8 IV. VERM AN DEL ING .'.OVER ken , warineer ik , onder het beftieren van den geeft , over de. natuurlyke neigingen zal handelen. . Hoe grout eene wysheit wordt 'er dan niet ver- eifcht , om in alles met eenen onop- houdelyken yver, in wedcrwil aller tegenkanting , niets dan der Kinderen heil te betrachten ? te ineer , als men : overweegt , dat 'er maer weinig mcn- fchen, die meefter hunner .drjfcen mo- gen genoenit worden^ te vinden zyn; en dat 'er een gedurige . ftrydt tuflchen het menfchelyke gefiacht en cieszelfs driften is : maer uit het vervolg zal genoegzaem blyken 9 dat men , om de, moeielykheif van dczeri ftrydt te ver- myden , de Kinders , van Jongs af , te- gen de driften. moet leeren ftryden. . X^VIII. De eerfte tokens van het verftandt der'Kinderen , worden door de indrukielen , die de voorvver- pen op hen maken , befpeurt ; en zy geven ons deze indrukken te kennen door het uitfteken hunner handen , en de begeerte, die zy toonen om de voorwerpen magtig te worden. Van eenen verftandigen Opvoeder wordt gevordert, dat hy, zoo Ling het Kindt de DE ZEDELYKE OPVOEDING. 39 de voorwerpen, by onderfcheiding van anderen , nice kent, omzigtig vcrber- ge alles wat het zelven fchadelyk zou- de kunnen zyn ; naerdien het Kindt met dezelve hevigheithet fcherpemes, als de fteenen pop zal aenvatten. Doch ik denk , dat by , naer mate het Kin- derlyke begrip toeneemt , deze voor- zorg zal moeten doen ophouden : want men zal zelden zien , dat een Kindt van vier , of drie , ja zelfs van t\vee jaren , zich aenmerkelyk met iets ge~ vaerlyks zal kwetfen, tenzy hethetzel- vc nimmer gezien hadde. Deze voor* ziehtige loslating zal, benev r ens ande- ren , ichoon in zich zelf eenvoudige waernemingen , den grondt leggen om de Kinders , van Jongs af , opinerk- zaem en kundig van den aert en het gebruik der dingen te maken. Trou- wens 9 een verftandig Opvoeder meet de geringfte dingen zelfs zynen leer- ling ten nutte doen worden ; en de grootfte regel ? dienende om de Kin- ders eenen goeden aert te doen krygen, of, zoo zy die bezitten , den zelven aen te kweeken , en te vermeerderen , is : Dat men voorzichtig , maer levins wys met huu handele. C 4 XXIX, 4 o IV. VERHANDELING OVER ." XXIX.- Wanneer wy het Icven der menfchen met een verftandig cog befchduwen, zien wy dat het aen dui zcnde wifTelvalligheclen onderworpen zy ; zelfs zoo , dat, wanneer de hoop van een volkomen gelukkig leven , na deze tyden, hem niet onderfehraegde, cleszelfs voortreflykhcit , boven al het gefchapene , niet dan met donkere trek- ken , en' ter naeuwernoodt zou te on- derfcheiden zyn : Want , overwegen wy de kindsheit; wy zien haer onder- worpen aen eene tcgenltrevende on- wetendheit: de Jongelingfchap ; zy is verzeld van oneindige moeielykheden , die overwonnen moeten zyn , zal zy bekwaem worden met eere deze wee- reldt door te wandelen : den gehuw- den ftaet ; wat al zorgen , dikwerf ge. paert met eene ziel en ligchaem ver- teerende eerzucht , omringen hem ! 't Is waer, dat de meerdere of minde- re verz waring dezer ongevallen , af te leiden zyn , uit de welgefteldheit van het gemoedt der menfehen ; echter is het zeker, dat'ergeen levenstydt min- der aen deze kwellingenonclerhevigis t dan de vyftien eerfte jaren des levens, en vooral de zeven eerfte, of de tydt der , DE ZEDELYKE OPVOEDING. 41 der onnoozelheit : waeruit ik dan af- leide , dat men , in het opvoeden , dezen tydt dient aen te merkcn als van Godt verordent , om ziel en ligchaem , door eene zachte vryheit , beide be- kwacm te doen worden , om een ge* lukkig Menfch uit te maken. Wei verre van te oordeelen , dat de fpeel- zickte en wulpsheit het Kindt nadee- lig zouden zyn , dient een Opvoeder zelf , voor het Kindt , uit te kiezen zulke dingen , waer mede hy het kan vervrolyken , oordeelende. , dat zoo vele kinderlyke fpelen de belle werk- tuigen zyn in de eerfte Jeugdt, om het verftandt , in vervolg van tydt , voor andere dingen vatbaer te doen worden. . XXX. Uit het gezegde zal ge- noegzaem blyken , hoedanig men met een Kindt, in den eerften tydt der op- voeding', moet handelen : zelf vlei ik my , wanneer deze grondregelen in acht genomen zyn , dat de Kinders , tot den oudcrdom des tweeden tydts onzer verdeeling' gekomen zynde t vatbaer zullen zyn voor alles, wathun in dien tydt te doen ftaet. Ik zou C 5 hier 42 IV. VERMANDELING OVER hier dan een einde kunnen maken 9 -van het geen in dczen Tydtkring te onderzoeken is. Doch dewyl men be- fpeurt , dat 'er twee Hoofdgebrekcn , te weten , Begeerlykheit en Eigcnzin- nigheit , zyn , aen welken meeft alle Kinders in dezen tydt zyn onderwor- pen, zal ik van dezelve noch iets zeg- gen. Ik behoef niet te betoogcn, hoe klein het getal dcr geenen is , die van deze opgenoemde gebreken vry zyn. Verfcheidene inalen heb ik verwon- dert geweeft , dat vele Ouders , niet- tegenftaende zy alles trachten aen te wenden 5 om hunne Kinders gelukkig te maken , om dezer gebreken wille , hen aen het heftier van anderen over gaven , of denzelven geheel onder- worpen wierden. Ookdunktmy, na rype overweging, dat de oorzaek van deze kwael , voor het grootfte ge- deelte 5 den Ouderen nioet geweten worden. Op hoevelerlei wyze dit ge- fchiedt , zal ik nietaentoonen , om dat zulks viit het alvorens gezegde genoeg- zaem blykt ; maer ik zal my alleen be- zig houden met den tydt wanneer , en de wyze hoe dit kwaedt moet tegen- gegaen worden , op te geven. . XXXI. DE ZEDELYKE OPVOEDING. 43 , . XXXI. Schoon wy,meeflentyds, met \yel kunnen onderfcheiden , welk de oorzaek der Hoo.fdigheit , of Ei- genzinnigheit zy, is 'er nogthaiis eene reden. .by de Kinders te vinden, vvaer uit deceive fpruit. Welke reden meet of min gewigtig is , naer mate de moedwilligheit diepe wortelsgefchoten heefc. Opk zullen , naer reden van toe - of afneming derzelvpr , deze ge- breken vermeerderen 9 of verminde- ren -.; waer uit vloeit , dat een Opvoe- der, zoo veel hem mogelyk zy, moet onderzoeken de redenen , waerom een Kindt zich, dws eigenzinnig en bege- rende vertoont. Om dit onderzoek grondig en tevens gemaklyk te doen , moet hy gade flaen de pmftandighe- den , waer mede de daden,der Kinde- ren zyn verzelt geweeft , en hy zal bevinden , dat de grondt hunner moed- willigheit c]ik\yerf met het Kinderlyke begrip zeer wel beftaende zy, en dat het Kindt geene beftraffing over dezel- ve verdient. By voorbeeldt : Wan- neer myn Zoon van my , of van een ander iets krygt ? loopt hy verheugt zyne Moedcr deze blyde tyding bren- gen ; maer. deze, oni hem vroeg de Broe- 44 IV. VERHANDELING OVER Brocderliefde te leeren , zcgt hem zy- nen Breeder de helft te geven : het Kindt, geheel onkundig in vvelke he- trekking Breeders itaen , wordt nu- op den toets geflelt 9 cm eene proef te geven van iets , waer toe weiriig be-" jaerde mehfchcn- in ftaet zyn : ook weigert het ftandvnftig zulks te v.'illen- doen. De Moeder, wiflende gehoor-' zaemt zyn, dwingt het Kindt, 'twelk , meenende zonder reden van het zyne' beroofd te zyn , het oyerige tegen den grond werpt , flampende met zyne voeten , dreigende en flaende elk, die daer by komt. De Moeder , door zulk eene hevigheit vergramt , denkt zich wel uit te Hooven , met het Kindt te ftraffen , en voor onmedoogcnd en gierig uit te maken. Zoo men zulk een geval nu ovenvcegt , zal men moe- ten bekennen , dat het Kindt geene ftraf op dezc moedwilligheit verdien- de, om dat men nooit gehoorzaemheit van een Kindt mag vergen , wannecr de zaek, die men vergt, onbillyk is. Ik geloof , dat het veel eer een teeken van onverfchilligheit , dan goedaertig- heit is , wanneer Kinders , van alles wat zy hebben , andcren mededeelen. . XXXII. EB ZEDELYKE OPVOEDING. 45 . XXXII. Behalven dit voorbeeldt zoude ik verfcheidene anderen kunnen opnoemen, zclfs zulken, daer de veel- vuldige omftandigheden eene naeuw- keurige aendacht vereifchen , indien men wd zal ondeffcheiden , in hoe ver men de daedc moedwillig of niet kan noemen.. Doch ik wil veronder- ilellen , dat rechtgeaerte Ouders nim- .mer de Kindcrs zullen flrafFen over eenen moedwil , waer van zy de oor- zaek in zich zelfs moeten zoeken. Maer-om dat fommige Kinders , niet uit hunnen natuurlyken aertzoo zieer, dan wel , oin dat zy door anderen be- dorven zyn , op de geringfte zaken , zonder eenige reden zich met deze gcbreken vertoonen , dieht men hier ook den beften weg , tot verbetering, mede in te flaen. Het geen op de volgende wyze zou kunnen gefchie- den : Dat men naeuwkeurig onder- zoeke , door welke ftraf zy het bed tot onderwerping te krygen zyn -, en dezelve telkens zonder laf hartigheit , wanneer zy dezen boozen aert vertoo- nen , in 't \verk ftelle ; dit , zeg ik , moet telkens gefchieden , niet twee of drie maelen , en dan weder ophouden, maer 4 6 IV. VERHANDELING OVER maer onvermoeit , in wederwil van een inwendig hartzeer , dat men 'er over gevoelt ; ten einde bet aen het Kindt nioge toefchynen als een noodzakelyk gevolg van zulke onbehoorlyke. daden. ( Want wat men ook zegt , van een kwaedt te laten , niet uit vrees voor de ftraf , of iets goeds te dpen , zonder hoop van belooning , zulks heeft wei- iiig opzicht op Kinderen , en. vooral niet op zulken , die alreeds bedorven zyn. ) Dit dan in 't werk geftelt zyn- de , twyffel ik geenszins , of het wichc zal zich wel haeft van zyne eigenzin- nige begeerlykheit ontdoen : gelyk het voorbeeldt, dat de Heer LOCKE van eene i\Joeder met derzelver Kindt aen- haelt , genoegzaem bevefligt. Dat ik hier niet wreed ben , en geene harde wegen , dan by den uiterllen noodt , wil in 't werk geftelt hebben , zal ik , wanneer ik van de Tucht zelf Ipreek, trachten te toonen. '. XXXIII. Is het dan van zulk eerie aengelegenheit , de eerfte Jeugdt dcr Kinderen met eene verftandige zorg na te gaen, hoe beklaeglyk is het dan, dat zoo vele Ouders , ja zelfs zulken , die DE ZEDELYKE OPVOEDING. 47. / die men anders verftandigen zoude mo- gen noemen , zich in den eerften tydt zoo ligt van de Kinderen kunnen ont- flaen , cm die te geven onder lieden , die, in het heftier van zich zelven, nog zeer veel te kort fchieten; ofanderen, die zich het vormen van goede ge- moedsgeftelteniflen zoo vroeg niet be- kreunen , en het onweder , dat hunne Kinders dreigt , niet willende bemer- ken , voorgeven , dat zy , in hunne vroege jeugdt, flechts onnoozele wich- ten zyn , waer aen men wat moet toe- geven , dat toch allcs , wat men met hun doec , hun geheugen ontglipt ; dat zy , oudt geworden zynde , niets zich , van het geen in hunne eerfte jeugdt gefchiet is, kunnen te binnen brengen; en hoe zeer men zulk eene fchynfchoo- ne .red en , met voorbeelden van wak- kere Mannen , die in hunne eerfte jeugdt bedorvenewichten waren , tracht te ftaven , men zal bevinden , dat de- zelve niets anders zy , dan eene ge- zochre reden , waer onder men zyn misverftandt verbergt. Want, fchoon wy niet onckennen 9 dat de meefte da- den van onze eerfte jaren ons geheu* gen ontglippen , wel degelyk ontken- nen 43 IV. VERHANDELING OVER nen wy , dat de daden van anderen-,, op ons geen indrukken maken , en wy geven den geenen , die dus over her heftier der Kinderen denken , te over- wegen , of hun inwendig beftaen niet is gevormt geworden naer het heftier der geenen , wien hunne opvoeding toe- vertrouwt was. Zelfs zal men gewaer worden , dat men , tot in den hoogen ouderdom , eene gelykvormigheit zal vinden tuffchen onze handelwyzen en het heftier , dat wy in onze eerfte jeugdt ontvangen hebben. Tot een fterk bewys hier van kan ftrekken , het vooroordeel , dat men onder de men- fchen vindt , wacr door elk, wanneer hy flechts eene middelmatige opvoe- ding gehad heeft ,. de zyne , voor die van een ander, zal trekken: gelyk nog meer, by het verhandelen van dat ftuk, zal blyken. Ool\ zal niemant ontken- nen , dat een vcrouderd kwacdt be- zwaerlyker uit te roeien is , dan een kwaedt, dat zich nieuw ontdekt. Zoo men dan een Kindt in de eerfte jeugdt verwaerlooft % zal de kindsheitmetmeer diftelen bezaeit zyn : gelyk hfer voor _reeds getoont is. Eindelyk is het ze- ker , dat een Kindt van vier jaren zeer wel DE ZEDELYKE OPVOEDINC. 49 wel bewuftheit heeft van het geen ge* Jbeurde toen het drie jaren was. JM de opmcrkzaemheit der Kinderen gaec in dczen tydt zoo vcr, dat zy al zeer vroeg blyken geven , dat zy den on- derfcheidcn aert van meeft 'alien, daerzy onder ftaen, kennen ; met zich ganfch anders te gedragen by eenen Vader, die niet ligt te bedriegefi is , dan by'eene Moeder , die ligtgeloovig is ; by een Oom , die wil gevleid worden , dan by eene Moei , daer van het gehaet is. Indien wy hen dan onnoozele wiehten noemen , heeft dit all een; plaets in zoo ver a!s zy , door middel van eene kwa- de beftieringe, onnoozel tot ongelukki- ge menfchen worden. Waer uit volgt 9 dat , zoo -men het in eene andere be- trekking opvat , men hen tot ongeluk- kige menfchen maekt. . XXXIV. Hier mede denk ik al- les gezegc te hebben , wat ter beftie- ringe van het Verftandt en het Hart in den eerften Tydtkring noodig zy ; zul- lende nog eenige dingeh, die tot den Godsdienft betrekking hebben , in den derden Tydtkring behandelen ; en ik twyffel geenszins , of de voorzichnge Deel, 4. Perk. D Be- 50 IV. VERHANDELING OVER Beflierers zullen , tot loon op hunne werken , niet flechts onderworpene Kin- ders hebben , maer zy zullen ook der- zelver aert en vermogens hebben lee- ren kennen ; en die zal de ftreek zyn , waer naer zy in 't vervolg zullen moe- ten zeilen. Ik zal op zyne plaets too- nen , hoedanig men zal handelen met ieder Kindt in 't byzonder , het zy men bevindt , dat het van eenen doffen of werkeloozen , of van eenen onbezon- nen , of in tegendeel van eenen leer- zamen en zachten aert zy. Sluitende met het gezegde mynen eerften Tydc- kring. TWEEDE TYDTKRING. \ . XXXV. Hebben vvy , tot nu toe, ons met onnoozele wichten bezig ge- houden ; wy treden thans in een Tydt- perk , waer in oneindige moeielykhe- den , van duizende wiflelvalligheden verzelt , gevonden worden ; en waer in de wulpfche dartelheit , door de on- achtzame fpeelzucht omringt , vele moeiten fchynt vruchteloos te maken. vvie Kinders wil opvoeden, en ee- EE ZEDELYKE OPVOEDING. 51 cenen af keer van derzelver fpeelzieke dartelheit heeft , meet eene andere taek nemen, en zich met der Kinderen ver- flandt te vermeerderen of verbetcf en , nimmer bemoeien. Wie geen honderd- mael eene nutte les herhalen kan , al^ vorens zy goede uitwerkingen doet , en zich , zonder den moedt op te ge- ven , niet zoo meenigwerf , in zyne verwachtinge kan te leur geftelc zien , mag vry een werk Idezen > waer toe minder lydzaemheit gevordert wordt* Als Kinders de dartelheit noch het fpel beminnen , zal die veel eer een teeken van dofFe werkeloosheit , dan van be- flendige fchranderheit zyn. Trouwens de ondervinding leert, dat dartele kna- pen ("zoo zy anders eene goede op- voeding hebben) voor hetgrootfte ge- deelte verdere voortgangen in kennis- fen en wetenfchappen maken , dan die dof en werkeloos van geeft zyn. Nog- thans zal men , wanneer men dc Kin- ders met een opmerkzciem oog gade* flaet , gewaer worden , dat de dofgees* tigen dikwerf, in de eerftetienoftwaelf jaren des levens , grooter voortgangen , dan de anderen 9 maken : waer van men de volgende reden zoude kunncn ge- D 2 veil ; 52 IV. VERHANDELING OVER ven : dat 'smenfchen geeft , hoe dof hy ons mag toefchyncn , nimmer wer- keloos kan zyn. Naerdien nu alle za- ken , die onze aendacht treflfen , de vermogens van onzen geeft , met min- der ingefpannenheit , doen werken op de zaken , die wy ons voorgeftelt heb- ben ; zoo blykt , dat de aendacht der ipeelzieke Kinderen tot het fpel getrok- ken wordt , en zy verzuimen de ver- mogens van hunuen geeft op de zaken , hun voorgeftelt, toe te leggen. Maer wanneer zy het nutte bo yen het zin- itreelende leeren fchatten , of eenen af keer van de kinderlyke fpelen krygen , dan zulleii zy eenen wecferzin voelen voor duizende zinryke kluchtjes , en de vermogens van hunnen geeft , die dikwerf door deze aertigheden nietwei- nig geflepen zyn , met meer opletten- heit tot nutte zaken overgeven. . XXXVI. Ik twyffel geenszins , of men zal opgemerkt hebben , dat ik , in de zeven eerfte jaren des levens, de Kinders niets hebbe laten doen , wacr door hun verftandt geoeffent vvordt ; en men zal my mogelyk befchuldigen , dat ik hen , reeds federt twee jaren , aen BE ZEDELYKE GPVOEDING. 5* aen de LetteroefTeningen hadde behoo- ren te zetten. Doch ik -heb dit niet zonder reden gedaen , hoewel ik be- wuft ben , dat 'er weinig hoop is , om de ge\voonte van de Kinderen , van him drie of vier jaren af ? zonder op geboorte of vermogens te letten , aen laftige oeffeningen te zetten , uit te i-oeien. Naerdien ik , door eene aen- eengefchakelde opmerkzaemheit , ben gevvaer geworden 9 dat de vrucht van zulk een vroeg onderwys , voor het grootfte gedeelte , meer nadeelig is , dan dat zy voor winft kan gerekent worden : het geen wy nader dienen voor oogen te flellen. . XXXVII. Immers zoo wy met een opmerkzaem oog de jongewichten, in dien ouderdom , befchouwen ; zal die , zoo wel uit him natuurlyk onver- niogen , als uit de geringe voordeelen , die deze vroege vorderingen geven , genoegzaem blyken. Naerdien bunne begrippen voor weinig andere dingen , dan die, welke zonder eenige moeite geleert worden , vatbaer zyn. Voeg hier by , hoe groot meeft aller af keer voor alle oefFeningen des verftands is , D 3 waer 54 IV. VERHANDELING OVEK waerom 'er onophoudelyke raoeite ver* eifcht wordt , eer zy iets begrypen , en zich eigen maken; terwyl eenfchran- der fpeelmakker beter in ftaet is , oin her met een vernuftig oordeel 9? des- zelfs fpel te cloen letten , dan een Meefter , met al zyn vernuft , het iecs nuttigs kan doen begrypen. Zoo ech- ter het nut tegen de moeite eenigzins kon opgewogen worden , zou de ar- beidt veel verzacht worden : maer hier van is het tegendeel ligt te bemerken. Want , welke zyn toch de bezigheden, waer mede deze jonge verftanden kun- nen opgehouden worden. Het lezen en fchryven zal het eenige zyn , wat inen gevoeglyk kan ten borde brengen. Maer zoo men overweegt de wyze , op welke deze dingen meeft geleert worden , en het weinig voordeel , dat derzelver kennis n in dien tydt , den jongen Kin- deren doet , zal men , zonder den Kin- deren nadeelig te zyn , deze oeffenin- gen tot hunne zeven jaren mogen uit- ftellen. . XXXVIII. Wie weet niet , hoe weinig Kinders 'er zyn , die , zonder dwang 5 tot dit werk moeten aengezet wor- BE ZEDELYKE OPVOEDI1SG. 55 worden? Dikwerf worden zy geplaegt, ge (traft , en door onverftandige of on- befcheidene IVIeefters mishandelt, op eene wyze , die fomvvylen , voor lig- chiem en geeft beide , nadeelig is. *t Is waer , men bedient zich ook van andere middelen , om den Kinderen de eerfte beginfelen te leeren. De ver- ftandige Heer LOCKE geeft eenen weg aen de handt , om hen , door middel van een fpel , vry ver te bren- gen. Maer hoe weinig Ouders hebben langmoedigheit om dit fpel met hunne Kinderen te fpelen ? Welke hebben *er tydts genoeg toe ? En zoo wy de Moeders dezen laft opleiden , ik twy- fel of 'er van de tien wel eene bekwaem zoude zyn. Doch het tweede fluk vereifcht dat wy 'er ons verder over uit breiden. Genomen , een Kindt is met zyne zeven jaren zoo ver gevor- dert , dat het lezen , en redelyk wel fchryven kan. Met welke oeflFeningen zal men het de drie of vier volgende jaren bezig houden ? Zal men het zul- ke Boeken doen lezen , waer voor zyn kinderlyk begrip vatbaer is ? Gaerne beken ik 'er geen te weten , die een- voudig genoeg opgeftelt zyn. Zal men D het $6 IV. VERIIANDELING OVER bet dc Hiftoricn der Heilige^Schriftuur, of andere ligcc Gefchiedeniflfen gedurig doen lezen , en hcrlezen ? Laet men denken, datiets te lezen of teverftaen, hoe ligt het ook zyn mag, twee onder- fcheidene dingen zyn ; dat men het eerfte dikwerf , muer het laetfte zelden in de Kinderen , en vooral van die ja- reri , befpeurt. Daerenboven weet ie- der , dat , wanncer men een Kindt iets van eene geichiedenis wil doen weten , men veel beter zal flagen , met die door woorden , naer zyn kinderlyk begnp , gefchikt , aen het Kindt voor te hou- den , dan dat het de gefehiedenifien zelf leeft ; ja men zal meenigwerf bevin- den , dat het lezen van gefehiedenifien de denkbeelden der jonge wiehten zeer verwart. Of zal men uit deze vroege vorderingen voordeel zoeken te trek- ken 5 om de Kinders verfeheidene din- gen ? welke men voor him nuttig oor- deelt, in 't geheugen te prenten ? Hoe fchadelyk zulke vobrzorg, meeftcydts, is 5 kan uit het volgende nfgenomen worden. Voor eerft , moet de zaek , welke wy den Kinderen in het geheugen willen prenten , voor hun nuttig zyn ; want anders handelt men wreed 9 en te- gen DE ZEDELYKE OPVOEDING. 57 .gen de billykheit ftrydende. Ten twee- den : Men nioet dit edele vermogen van onzen geeft 5 zoo veel in ons is., ver- meerderen en verbeteren , en niets doen , het geen tot vermindering van het zelve ftrekt. Wat nil het eerfte betreft , 'er zyn weinige of geene din- gen , waerdig dat men , om dezelven , de Kinders pynigen , en met moeiten overladen zoude. Dat dit niet noodig is omtrent de waerhedeti van den Gods- dienfl , zal ik , in den derden Tydt- kring, nader betoogen. Dat het van weinig nuttigheit is , in het leeren van - talen of wetenfchappen , zal nit hec vervolg van dezen Tydtkring genoeg- zaem te zien zyn. Dus zyn 'er geene reden , vooral niet in zulke jonge ja- ren , om de Kinders laftig te vallen met iets , dat vruchreloos is. En zoo wy, aen den anderenkant, den aertvan dit vermogen onderzoeken , zullen vvy reden vinden , om niets met meer recht te vrezen , dan dat de geheugens der Kinderen te veel gevergt worden. . XXXIX. Het geheugen is een vermogen onzer ziele , waer door wy gevvaer worden , dat wy de denkbeel- 1 D 5 den 5 3 IV. VERHANDELING OVER den , die in ons opkomen , weleer ge- hadt hcbben. Dit vermqgen wordt voornmnelyk door een ander verfterkt , namelyk de Inbeeldingskracht , waer door wy ons de niet tegenwoordig zyn- de zaken voorftellen. Om nu eene zaek zodanig ons eigen te maken , dat wy , door behulp der Inbeelding 9 de- zelve gedurig geheel ons kunnen voor- ftellen , is noodig, dat wy de zaek be- grypen , en onze geheele aendacht op dezelve veftigen. Immers , wanneer wy eenen perfoon , of eene zaek , die wy tegenwoordig zien , by voorko- mende gelegenheden , ons denken te erinneren ; dan zullen wy niet flechts naeuwkeurig op dezelven letten ; maer wy zullen ook de omftandigheden , waer mede dezelve vergezelt zyn , gn de flaen , om zoo veel gemaklyker de keten der zaken 1 ons voor te ftelleiv Waerom men eene zaek met weinige aendacht zegt befchouwt te hebben , wanneer wy ons die niet weder kunnen te binnen brengen. Wie derhalven , door middel van zyn geheugen iets te vergen , bet zelve wil vermeerderen of verbeteren , moet zulks met omzich- tigheit doen , en even , gelyk met het ver- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 53 verftandt, metlage, en weinige dingen beginnen , en allengskens tot zwaerere en hogere opklimmen : of anders zai hy , in plaets van dit vermogen te ver- beteren , het zelve geheel bederven. Men begrypt dus ligtelyk , hoe nadee* lig het is , het geheugen der Jeugd' te bezwaren met dingen , die boven haer begrip zyn , of dezelve te overdringen met oneindig vele woorden en zaken 5 of eindelyk met hun iets tegen hunnen zin te doen leeren. Om van het een en ander overtuigt te worden , heeft men flechts de Kin* ders , welke iets om in het geheugen te prenten gegeven is , gade te flaen ; en men zal bevinden , hoe 'er vele zyn , die in wederwil veler moeiten , niet in ftaet zyn het opgegevene mag- tig te worden ; ja , die , in plaets van te vorderen 3 hoe langer hoe ftomper wor- den : hoe anderen , die vkig in het van buiten leeren zyn , het geleerde ligt vergeten , en dat de meeften , zoo zy het geleerde niet dagelykfch herhalen , het zelve zoo ligt vergeten als het ge- leert was. Hier uit ontftaet ook , dat zoo veel menfchen , die in hunne jong- heit een fterk geheugen hadden , na- der- 6o IV. VERH AN DELING OVER derhand , wanneer de jaren klinimen , niet nlleen buiten ftaet zyn om woor- delyk , maer ook om zakelyk iets in him geheugen te prenten. Men zal ook byna altoos zien , dat zy die ge- noodzaekt zyn vele dingen in him ge- heugen te brengen , meer op de klan- ken der woorden , dan op den inhoudt der zaken letten. Men behoeft der- halven niet ongeruft te zyn , dat de tydt der Kinderen onnut verfpilt wordt, wanneer men hen in de eerfle Jeugdt niets , en in de Kindsheit flechts wei- nige en eenvoudige zaken in het ge- heugen doet brengen. Wil men , in het vervolg van tydt -, dewyl dit toch de genegenheit der meefte Ouderen fchynt te zyn , him iets van buiten laten leeren ; men zal het met de ui- terfte voorzichtigheit moeten doen , en zoo wel op den aert , als de vermo- gens der Kinderen te letten hebben. Hier van regels voor te fchryven valt moeielyk, zoo echter eene langdungc opmerkzaemheit gehoor vqrdient, zou ik den volgenden weg aenwyzen. Dat men van Kinderen , die een fterk ge- heugen hebben , nimmer iets dringen- de moet vergen ; maer alles wat men van DE,ZEOELYKE OPVOEDING. 61 van him begeert , hen op eene zach- te wyze , en als om ons te verrafien , moet does verrichten. Want , naer- dien zy , de zaek vier of vyf malen gelezen hebbende 9 dczelve zullen we- ten, waer toe'zal noodig zyn.dat men hen onder dien dwang houdt ? Te meer , daer de vrees , van het niet to zullen magtig worden , veeltydts te weeg brengt 5 dat de vermogens ont* ftelt , en buiten ftaet tot eehige wer- ken worden. Ik zou Verfcheidene voorbeelden kunnen bybrengen van Kinderen , begaeft met een goed ge- heugen , welke ongelukkig in handen van Mecfteren gevallen waren , die oordeelden 9 dat men het verftandt der Kinderen moefl meten iiaer de groot- heit van him geheugen die, met him al te vecl op te leggen , derzelver vermogcn geheelbedorvenhebbeh, ten ware ik yreesde al te ver uitte weiden. Tentweed.en : dat men den zulken, die een middelmatig geheugen hebben , telkens iets , dat gemaklyk en tevens nuttig is , te leeren geve ; op dat men hunne vermogens hier door ongevoe- lig moge aenkweeken, en tot meer vol- komenheit brengen. Eindelyk zoude ik 62 IV. VERHANDELING OVER ik him 5 die in 't geheel ontbloot van geheugen zyn , op eene zachte wyze , eerft met weinige en zeer ligte , daer na met wat grootere dingen , het ge- heugen zien aen den gang te helpen. Doch alles zoo , dat ik nimmer een Kindt zou dwingen of kaftyden over iets 9 dat het geheugen betrof ; ten ware ik de klaerfte blyken van moed- willigheit in het zelve befpeurde. De reden , waerom ik dezen weg zoude inflaen , is , om .dat de geheugens der vlugge Kinderen my< toefchynen een fcherp Werktuig gelyk te zyn , dat , wanneer het tot alle dingen zonder on- derfcheidt wordt gebruikt ? flomp en geheel onnut wordt ; dat der middel- matige geheugens , door nu en dan met oo^deel aen het werk* gehouden te worden , voor roeft worden bewaert. Doch, dat de laetften gelyk zyn aen de verroefle Werktuigen 5 die door het omzichtig flypen, zich allengskens van hunnen roeft ontdoen , en ter be- handeling bekwaem worden. . XL. Mogelyk denkt men het in- gebeelde voordeel , dat deze Kinders behaelt hebben , aen te leggen , om de E ZEfiELYKE OPVOEDING. 63 de een of atidere konft of wetenfchap zoo veel vroeger te beginnen. Maer welke zyn de konften of wetenfchap- pen , wacr mede men hen van de ze- ven tot de tien jaren zal bezig hou- den ? Wat de Rekenkunft betreft , welke de eerfte is , naer welke men zy- ne toevlucht zou moeten neemen ; wie der Kinderen verftandt beproeft heeft , en weet op welke wys deze wetenfchap moet onderwezen en ge- leert worden , zal ligtelyk begrypen , dat geene , often minfte weinige Kin- ders , voor de tien of tvvaelf jaren , voor dezelve vatbaer zyn. Zal men met de Gefchichtkennis of Aerdryks- kunde beginnen ? Behalven dat de Rekenkunft deze dient voor te gaen , zyn dezelve geheel boven het kinder- lyke begrip , en zoo men al iets daer van , ten kofte van het geheugen der Kinderen mogt verkrygen , zal men onbetwiftbaer moeten vaftftellen, dat men , wanneer het Kindt tien of twaelf jaren bereikt heeft, in e^nen dag meer dan nu in tien dagen kan vorderen. Eindelyk , zoo wy deze vroeg geleer- de Kinders , met anderen , in het op- groeien befchouwen , zal men bevin- den, 64 IV. VERHANDELING OVER den, dat ze weinig meer vernufts doen 'blyken. Ja wanneer zy beide zeftien jaren geworden zyn , zulleii. de laet- flen ( vooronderftelt dat zy gelyke vermogens hebbcn) geenszins voor de eerften behocven te wykcn. . XLI. Men zal miffchien zeg- gen , dat fommige Kinders , in de eerfte jeugd., genoegzame blyken van hunne fchranderheit , zoo in opmerk- zaemheit 9 als door het geheugen , ge- ven ; en vragen,. of men zulken, die de Fenikfen hunncr ceuw fcbynen te zullen worden , moet verzuimen, en den tydt ledig laten doorbrengen ? Maer ik antwoorde, zonder weder op te halen , dat men zich in zyne ver- wachting dikwerf bedriegt , dat men met buitengewone zaken fomwyl van de gewone orcle afftapt. Doch men dient wel onder het oog te hpuden , dat alles met luft en uit zich zelven moet gefchieden. En men mag noch moet de orde , die men met zulken houdt 9 geenszins tot alien uitftrekken. Echter blyf ik denken , dat men de zinryke denkbeelden , en fchrandere antwoorden der Kinderen , vry meer het DE ZEDELYKE OPVOEDING. 65 het geval , dan het vernuft te danken heeft. Men zou billyk eenig onder- fcheidt kunnen maken met Kinderen van eene geringe geboorte , welker Ouders geen vermogen genoeg heb- ben , om hunne Kinders , zoo lang vereifcht wordt, te laten onderwyzen , om dat men dikwerf gezien heeft , dat zulke Kinders , door middel van een weinig lezen en fchry ven , in de eer- fle jaren geleert , goede vo'ortgangen in de weereldt gemaekt hebben. Maer zoo men overweegt , dat zulke Kin- ders , inhunnenftaetaengemerkt, min- der nopdig teleeren hebben, omgeluk- kig te worden , dan anderen , die van hooger geboorte zyn , vermindert de verplichting , om hen vroeg tot Sla- ven te maken. . XLIL Na dat ik , tot dus ver, de reden myner handeling heb opge- geven , ga ik tot eene nadere behan- deling met de Kinderen over , en ver- deele , in gevolge van myn reeds ge- maekt ontwerp , de ganfche opvoe- ding in eene Uit- en Inwendige : be- hoorende tot de eerfte alle middelen ter -bevorderinge van het uitwendige ZX Ded, 4.fer/t. E hell, 66 IV. VERHANDELING OVER heil , tot de laetfte allcs , wat tot wel- zyn van hunnen geeft dienftig is. In dezen Tydtkring moet ik my allecn met het eerfte bezig houden ; zoo , dat ik zal onderzoeken , wat tot uit- wendig heil der Kinderen noodig zy ; en hoe men moet handelen , om hen deelgenooten van hetzelve temaken. . XLIIL Van ouds her, is het den verftandigen en deugdzamen eene trooftryke befpiegeling gevveeii , te aenfchouwen , hoe de Algoedheit den menfch, naer mate zy hem geeftelyke en ligchamelyke vermogens medege- deelt heeft , meer of minder dingen , ter betrachting' van zynen plicht , op- legt. Want , wanneer een menfch , met groote zielsvermogens begaeft , alleen werkt , om die voor zicb zel- ven aen te leggen , zal hy nadeelig zyn aen de Goddelyke orde , en zal noch gelukkig voor zich , noch nuttig voor zyne medemenfchen zyn. Ins* gelyks kan ligt betoogt worden , dat hy , wiens uitwendige middelen de vermogens van zynen geeft te boven fteigeren, nimmer gelukkig kan gezegt worden. 'Er moet derhalven , indeop- voe- DE ZEDELYKE OPVOEDING. 67 voeding, gelet word en op den flaet , waer in Godt de Kinders doet gebo- ren worden. Met den Zoon' des ry- ken Koopmans zullen andere wegen moeten ingeflagen worden , dan met dien van den zwoegenden Ambachts- man. En hy , wien Godt met levens- middelen gezegent heeft , meet zich nimmer de moeite , noch onkoften , welke hy voor zynen Zoon doet , be- klagen ; vertrouwende , dat het Kindt , al het geen deswegens aen middelen minder mogt nagelaten worden, rykelyk in zyn verftandtenzynegemoeclsgeftel- teniflen zal wedervinden. Nogthans zal eene verftandige middelmaet zyne befte leidsvrouw zyn. Eene te ge- ringe op'voeding is het uitwerkzel der gierigheit ; eene te prachtige een tee- ken van wulpfch misverftandt ; en bei- de zullen zy een Kindt tot-eenen onge- lukkigen Man maken, teii zy deszelfs eigene zielsvermogens hem op het rechte fpoor leiden. . XLIV. Wanneer men het gan- fche menfchelyke gedacht befchouwt , kail men het met recht aenmerken als ligchaem , beftaende uit zeer vele E 2 le- 68 IV. VERHANDELING OVER leden , waer van elk lidt zynen port , tot onderfchraging van het gehecl , be tracht. Naerdien ik van alle Kinderen , In wat ftaet zy ook geboren zyn, moet fpreken , zal ik hen op de volgende wyze verdeelen : 1. In AmbacJitslkden. 2. Kooplieden. 3. Kunft en Wetenfchapbeoeffenaers. 4. Ktygslieden. Welke verdeeling ik my als willekeu- rig heb voorgeftelt; fchikkende dezel- ve meer om hen, zoo veelmogelykis, onder eene opvoeding te brengen., dan om de waerdigfte perfonen den voorrang te geven. Wy zullen nu trachten elk Kindt , in dien poft waer in het geplaetft is , de middelen tot zyn geluk voor te fchryven. . XLV. Voorzeker mag elk menfcli ftaen naer zulk eenen ftaet , die met recht de befte genoemt wordt ; en , uitwendig aengemerkt , is die geene de befte , welke minft af hankelyk is : nogthans zyn alle buitenfporige hakin- gen naer den ftaet van een ander , wel- DE ZEDELYKE OPVOED1NG. 6$ welke wy denken beter dan de onze te zyn , meenigmael de oorzaek van ons vcrderf. Dcrhalven dient elk , in het opvoeden zyner Kinderen, teletten, hoe verre zyne vermogens ftrekken , ten einde in ftaet te zyn het voorge- nomene einde met zyne Kinderen te bereiken. Hy , die den ftaet van een ander benydt , befchouwt dien altoos in het befte iieht , in tegendeel den zynen in het ergfte , zonder te beden- ken 9 dat elks poft zyne moeielykhe- den onderworpen is. De Ambachts- man , door den bloeienden koophan- del verblindt > brengt zynen Zoon tot het Koopkantoor , zonder te overwe- gen 3 dat de koophandel, zonder mid- delen of bekwaemheden , ongeluk , in plaets van heil , zynen Zoon zal aenbrengen. De nyvre Koopman , door ongegronde Godsvrucht aenge- fpoort , leidt zynen Zoon tot den Pre- dikftoel , maer ziet te laet , hoe wei- nig het geeftelyke kleedt , zonder be- kwaemheden , en eenen byzonderen luft tot dien ftaet, te achten zy Hier in is de Landman gelukkiger , zyne begeerten en vermogens meer gelyk ftaende , tracht hy van zynen Zoon E 5 ee- 70 IV. VERHANDELING OVER eenen vergenoegden Bouwman te ma- ken. . XL VI. Ik kan geenszins afkeu- ren, clat men de genegenheden derKin- deren niet dwingt in het uitkiezen van een beroep, vooronderftelt zynde, dat zy verftands gcnoeg bezitten , om te kiezen het geen hun 't nuttigft zy ; of dat zy , door niets anders dan waren luft , tot zulk en geen ander beroep geleid worden. Anders zal het veiliger zyn 5 dat de Ouders overwegen , welk een flaet voor hunnen Zoon de befte zy ; dat zy de genegenheden van het Kindt derwaerts henen leiden , en het zelve ongemerkt eene keuze leeren doen , die met de hunne overeenftemt. . XL VII. Wanneer een Ambachts- man , in de jeugdt van zynen Zoon , eene behoorlyke zorg voor hem gedra- gen , en hem in de eerfte beginfelen eener goede opvoeding* , vaerdig ge- maekt heeft ; dat is , zoo hy hem le- zen , fchryven en rekenen heeft laten leeren , in zoo ver dat tot het werk , waer toe hy hem gefchikt heeft , noo- dig zy : Vervolgens , na hy twaelf of der- ' DE ZEDELYKfi GPVOEDING. 71 dertien Jaren bereikt heeft, deszelfs ge~ negenheden geteid vindt , om zicfa een handwerk , dat met zynen vvil overeeiv ftemt , te verkiezcn ; een handwerk , 't welk hy hem met in bet gebroken , maer in al deszelfs deelen kan laten leeren ; dat hy , door middel van aen- fporinge , en het geluk dier geenen , die, door hunne bekwaemheden in hun beroep, zich onafhankelyk van ande- ren gemaekt hebben , te verheffen ; hem eindelyk zoo ver gebragt ziet , dat hy , door zich zelven > in ftaet is , om met eere deze weereldt door te wande- len : Voeg hier by , dat hy hem ^ van jongs af , geleert heeft 5 niets voor hoo- ger , noch beter d^n zynen ftaet te ach- ten y en zyn grootfte heil te ftellen in eene vergenoeging 9 die op deugdt ge- grondt is : zoo hy hem een gezond oor- deel ziet hebben , het welk ( fchoon het niet onderwezen is in de diepe geheimen der Landzaken ? noch eene grondige kennis in Wiskundige weten- fchappen heeft , geene dopde 5 maer die Talen , welke in zyn beroep te fta- de komen , fpreekt , ) echter in ftaet is , om waer van valfch te onderfchei- den 3 om door geen fchynfchoon her- E 4 en 7 a IV. VERHANDELING OVER en derwaerts geflingert te worden 9 en ora door zyn beroep , alles wat hy noo- dig heeft , zich en den zynen te bezor- gen. Deze heeft zynen Zoon tot zulk eenen gelukftaet gebragt, als hem mo- gelyk is. g. XLVIH. Het eerfte 'twelk een Kindt , in wat ftaet het ook geboren is , moet leeren , is het lezen en fchry- ' ven zyner MoedertaeF , en hier van mag men niet affcheiden , ten zy het eene goede vordering in dezelve ge- maekt hebbe. Imrners 9 wanneer men overweegt , dat andere Talen en We- tenfchappen , door behulp van lezen en fchryven moeten geleert worden , kun- nen wy dezelve aenmerken als Werk- tuigen ? om het voorgenomene ter uit- voer te brengen , en de meerdere of mindere vordering in het zelve , als Werktuigen , die min of meer gewet , en ter behandeling' bekwaem gemaekt zyn. . XLIX. Men onderzoekt te recht of het wel nuttig zy, een Kindt in de openbare Scholen te zenden , ter oor- zaek dat de Meefters , dikwerf door het ZEDELYKE OPVOEDING. 73 het groote getal Leerlingen overkropt, niet in ftaet zyn de behoorlyke zorg voor hun te nemen; of om dat de Leer- lingen fomtyds van hunne medemakke- keren zien zulke wanbedryven , die , fchoon zy kwaedt en de Zeden be- dervende zyn , als iets fraeis van hun worden naergebootft ; als daer is , de halftarrigheit , ongehoorzaemheit , het kwaedtfpreken en liegen , enz. Ein- delyk , om dat de Meefters fomwyl de gebreken, uit eigen belang, in de Kin- deren verfchoonen 9 en maken , dat zy tot onoverwinnelyke kwalen ; of, door onverftandt geleid , niet ter behoorly- ker tydt en plaetfe ftraffen. Deze fchy- nen de redenen, die den verftandigen LOCKE bewogen hebben , om zyne vernuftige aenmerkingen voor geen an- deren , dan zulken , die in ftaet zyn eenen Beftierer voor hunne Kinderen te nemen , te fchry ven. Doch ik oor- cleel, dat deze zwarigheden zulien ver- dwynen , indien de Otiders de voor- zichtigheit hebben , van eenen Mees- ter , die tot zynen poft bekwaem is , te verkiezen. Deze zal met een naeuw- keurig oog de gebreken zyner Leerlin- bemerken , en verre van toe te E 5 ftaen , 7 4 IV. VERHANDELING OVER ftaen , dat iemant daer door bedorven zoude worden , zal hy die tegen gaen , op eene wyze , dat anderen d